Wyliczanka

jakieś 20 groszy, ale nie pamiętam już dobrze, ile płacił [o Wisławie Szymborskiej]

2012-02-02T18:56:00.001+01:00

[fot. Anna Kaczmarz/(c) Dziennik Polski]

(...)
Zwyczajnie. Tak należałoby pisać o tej poezji i tego chciała zawsze Wisława Szymborska, która niechętnie wikłała się w świat, hm, no właśnie, jaki.
W jaki ona świat się nie wikłała właściwie?
Bo jest tak, że...
Filozofie Szymborską kochają. Za sprawne – co przeczytamy niemal w każdym tekście interpretacyjnym dotyczącym noblistki – korzystanie z ironii czy paradoksu.
Socjologowie będą czytać w tej poezji szczególny obraz świata widziany przez precyzyjne oko obywatelki czułej zarówno na procesy indywidualne, jak i socjalne.
Biolodzy? Ach, ci będą się rozkoszować faktem popularyzowania wiedzy trudnej w formie przystępnej. No i – trzeba to przecież podkreślić – mocno poczytnej.
A przyrodnicy?
A kosmonauci?
A matematycy? Wszak „Nic dwa razy się nie zdarza”?
Ale w zasadzie pytamy o matematyków czy filozofów? Zaraz, zaraz.

*******

Nie, nie ma zaraz. To znaczy jest „zaraz”, ale bardzo rzadko. W tej poezji tak naprawdę liczy się konkret. Tu i teraz. To, jak podpowie wielu krytyków, wyznacznik poezji żywej, świeżej.
A Szymborska lubiła taką poezję. Słowa w jej wierszach – i to było w zasadzie bardzo zwyczajnie niezwykłe – lśniły w sposób szczególny.
Swoją drogą, jakże to miłe i jakże przyjemne zaskoczenie, gdy znane nam doskonale frazy i wyrazy mieniły się nowymi znaczeniami. Przyjemnie było czytać i słuchać tej poezji.
W naszych uszach, przed oczyma naszej wyobraźni – podczas tych nielicznych spotkań autorskich (Wisława Szymborska unikała ich, bo twierdziła, że te sytuacje są zbyt nadzwyczajne, by być zwyczajnym) rodziła się ta poezja.
Nadzwyczajna.
Choć tak przecież zwyczajna.

*******

Dobrze, ale wróćmy do początku raz jeszcze:
„Zawsze pisałam jakieś wierszyki. Na pierwszych wierszykach zarabiałam nawet pieniądze. Pisałam je w domu i jak się mojemu ojcu spodobał jakiś wierszyk - a zawsze musiał być dowcipny, żadne tam jakieś liryczne wyznania - to ojciec wyciągał portmonetkę i płacił mi. Jakieś 20 groszy, ale nie pamiętam już dobrze, ile płacił. Więc zarabiałam na poezji od razu, mając nawet 5 lat” – mówiła w połowie lat 90. noblistka.
Doprawdy, bardzo zwyczajne początki.
I bardzo zwyczajna, niemal rzucona mimochodem, uwaga o dowcipie.
Krytycy lubili to nazywać w dość zawoalowany sposób. Jako autoironia. Jako sceptycyzm podsiany dystansem. Jako lekkie dotykanie ciężkiej rzeczywistości.
Słusznie prawili.
Aczkolwiek ten dowcip – co doskonale wiedzieli czytelnicy noblistki – sięgał dalej. Dość tu powiedzieć o limerykach – specyficznej formie literackiej, która obok precyzji opiera się właśnie na dowcipie. Forma to zresztą zacna i znana historykom literatury i profesorstwu (z którym bawić się poetycznie lubiła Wisława Szymborska).
Ale były też przecież i lepieje („Lepiej mieć horyzont wąski, niż zamawiać tu zakąski”), odwódki („Od śliwowicy torsje w piwnicy”), altruiki („Miast okradać krowę z mleka/ dój bliskiego ci człowieka”)...
I tak dalej.
Noblistka, proszę Państwa, i jej bardzo zwyczajne wierszyki!
(...)

Więcej TU.

1. wiersz

2012-02-01T22:14:00.001+01:00

Wisława Szymborska

„Kot w pustym mieszkaniu”

Umrzeć - tego nie robi się kotu.

Bo co ma począć kot

w pustym mieszkaniu.

Wdrapywać się na ściany.

Ocierać między meblami.

Nic niby tu nie zmienione,

a jednak pozamieniane.

Niby nie przesunięte,

a jednak porozsuwane.

I wieczorami lampa już nie świeci.

Słychać kroki na schodach,

ale to nie te.

Ręka, co kładzie rybę na talerzyk,

także nie ta, co kładła.

Coś się tu nie zaczyna

w swojej zwykłej porze.

Coś się tu nie odbywa

jak powinno.

Ktoś tutaj był i był,

a potem nagle zniknął

i uporczywie go nie ma.

Do wszystkich szaf się zajrzało.

Przez półki przebiegło.

Wcisnęło się pod dywan i sprawdziło.

Nawet złamało zakaz

i rozrzuciło papiery.

Co więcej jest do zrobienia.

Spać i czekać.

Niech no on tylko wróci,

niech no się pokaże.

Już on się dowie,

że tak z kotem nie można.

Będzie się szło w jego stronę

jakby się wcale nie chciało,

pomalutku,

na bardzo obrażonych łapach.

I żadnych skoków pisków na początek.

(1993)

[za: pisarki.wikia.com]

wiek plus minus 50 [wywiad z Janem Grzegorczykiem]

2012-02-01T09:29:00.000+01:00

Do księgarń kilka dni temu trafiła nowa książka Jana Grzegorczyka "Puszczyk" (Znak, 2012).

Święto jest. I dla Janka Grzegorczyka, i dla jego Czytelników/Czytelniczek. Z tej okazji moja rozmowa z Autorem. :-)

- Nie zdradzę wiele, gdy powiem, że Twoja najnowsza książka, Puszczyk, zaczyna się od śmierci przyjaciela głównego bohatera, Stanisława Madeja, którego znamy z Chaszczy. Brzmi to jak początek powieści kryminalnej i faktycznie coś jest na rzeczy. Dochodzenie okaże się jednak nietypowe, bo będzie dotyczyć nie sprawy, lecz... człowieka. Skąd taki pomysł fabularny zalągł się w Twojej głowie?

- Podam ci jeden z powodów. W Chaszczach stworzyłem postać sympatycznego księdza z mroczną tajemnicą. Kilka osób zaczęło go utożsamiać wbrew mej woli z konkretną postacią z rzeczywistości i snuć różne domysły. A więc żeby uciąć te niebezpieczne spekulacje i „uratować” człowieka, musiałem uśmiercić bohatera książkowego. Może to zabrzmi śmiesznie, ale wiele tygodni nosiłem się z decyzją zabicia księdza i jednocześnie przyjaciela. Dopóki się nie odważyłem na ten czyn, nie mogłem ruszyć z książką. W kryminale trzeba kogoś zabić. Ode mnie zależało kogo. Czułem się nieswojo, choć zamierzałem to zrobić z troski o niego. Mówię to na serio. Przez wiele lat z powodu moich książek o księdzu Groserze oskarżano mnie, że „szczekam na księży”. Szczekać to jedno, ale zabić księdza to już poważniejsza sprawa. Biłem się z myślami i w końcu wyjawiłem swój plan zabójstwa prototypowi powieściowej ofiary. Przyjął go z całkowitym zrozumieniem.

- Skoro o tym mówisz, to przyznam, że odniosłem wrażenie, że znowu najbardziej interesuje Cię zmiana. A raczej możliwości, jakie ma przed sobą człowiek ograniczany przez różne żądze, błędy, niepokoje i wiele innych przyziemno-materialnych spraw. To zresztą ciągnie się od Grosera... Ciekaw jestem, czy w Tobie, gdy piszesz swoje fabuły i poniekąd uczestniczysz w tych wszystkich zawirowaniach bohaterów, wzmaga się wiara w człowieka, czy wręcz przeciwnie? Pytam Cię bardziej jako człowieka, nie pisarza.

- Wierzę, że prawie wszystkie warianty przemiany są możliwe, natomiast jednocześnie mam świadomość, że jednym udaje się piąć ku dobru, a inni skaczą do przepaści. Tym drugim często wydaje się, że skaczą na bungee i że tuż przed zderzeniem z ziemią zawsze się odbiją w górę, ale nie zawsze to się udaje. W rzeczywistości lina często pęka. Prawie każdego dnia przeżywam zachwyty i zwątpienia z powodu ludzi, których spotykam. Ważne, żeby wyrobić w sobie jakąś odporność na te skrajne przygody z drugim człowiekiem.

- Ale życie a fabuła to poniekąd dwie różne sprawy. Złościsz się czasem na wybory swoich bohaterów czy - wręcz przeciwnie - kibicujesz im i starasz się ich popychać w tę, powiedzmy, szczęśliwszą stronę egzystencji?

- Zdecydowanie bardziej interesuje mnie pisanie o tym, że jest przed nami nadzieja, szansa. Oczywiście bez zamykania oczu na ciemne strony. Książka, w której nie ma światła, nie ma sensu. Dawanie ludziom pistoletu, sznura czy trucizny pomocnych do popełnienia przynajmniej duchowego samobójstwa to nieporozumienie. Aczkolwiek często nie mamy wpływu na to, co ludzie w naszych książkach wyczytają. Kiedyś się dowiedziałem, że moja powieść odwiodła kogoś od samobójstwa, a potem dotarła do mnie informacja, że ta sama książka była ostatnią lekturą samobójcy.

- Na to już nie masz wpływu. Dla mnie Twoje książki, zwłaszcza Puszczyk, to zachęta do zmiany. Także w relacjach, z naciskiem na relacje z samym sobą. Myślisz, że takie zmiany można zaprogramować, jak np. programuje się trening osobowościowy? Czy jednak interwencja jakiejś siły, nam niedostępnej i niekontrolowanej, jest konieczna?

- Każdy człowiek podejmujący jakąś refleksję nad sobą musi sobie postawić pytanie o zmiany. Moja powieść ma motto z Wesela Wyspiańskiego. „Puszczyku, zgrałeś się przy zielonym stoliku…” Każdy ma swój zielony stolik. I prawie każdy z nas musi sobie postawić pytanie, czy jego recepta na życie się nie zgrała. W pewnym momencie życia trzeba dokonać odnowy. Są ludzie, którzy to kochają, ale większość z nas panicznie się boi wszelkich gruntownych reform. Rutynę życia traktujemy jako nasz skarb, dorobek, z którego ktoś chce nas ograbić. Fascynują mnie ludzie mający odwagę wejść w puszczę, która oznacza rzeczywistość niosącą jakąś obietnicę przemiany, ale oczywiście i napawającą lękiem. W dzień zbieramy w niej grzyby i słuchamy ptaszków, ale nocą w puszczy zapadają ciemności.

- Zmiana w Puszczyku jest szczególnego rodzaju. Powiedzmy, że bohater nie jest młodzieniaszkiem. Chciałeś przez to powiedzieć, że zmiana jest możliwa w każdym momencie naszego życia?

- Oczywiście. Zmiany dogłębne w człowieku są rzeczą rzadką, ale jeśli już się zdarzają, to mogą się dokonać i na łożu śmierci. Kiedyś napisałem o tym książkę Niebo dla akrobaty. A już wiek plus minus 50 jest szczególnie urodzajnym okresem dla różnych życiowych salt. Ci, którzy decydują się na głębokie zmiany, bo odkryli jakąś pasję, pozostaną już na zawsze „puszczykami” – adeptami puszczy. Nie urodzili się w niej. Ciekawe, że język polski nie ma określenia na dojrzałego człowieka puszczy, jakiegoś „puszczora”. Wszyscy jesteśmy puszczykami, młodzikami skazanymi na wieczne dojrzewanie.

- Podoba mi się, nawet bardzo mi się podoba, że u Ciebie najważniejsze rzeczy rozgrywają się gdzieś na marginesach, ale też w powszednim doświadczeniu... Mówię tu o prowincji, ale także o samotności (takiej głębokiej, egzystencjalnej), relacjach erotycznych, nawet małych cwaniactwach, które można odnaleźć w myślach Twoich bohaterów, z którymi to cwaniactwami oni się w wyniku doświadczenia życiowego mierzą... Wypełniasz tym swoje fabuły, jakbyś chciał pokazać, że to co ważne kryje się w tym co zwykłe. Czasem wręcz boleśnie zwykłe i powszednie. To zamierzony zabieg?

- Kocham sytuacje, w których z naszych małości, krętactw, cwaniactwa nieoczekiwanie wykluwa się coś niesłychanie pięknego. To nie jest upiększanie rzeczywistości, często tak jest, że poprzez małość wdrapujemy się nieco wyżej, stajemy się lepsi. Wstydzimy się często przyznać, jakimi mizernymi ścieżkami wędrują nasze myśli. Te pojedynki, w których nasz karzełek pojedynkuje się z naszym olbrzymem o przywództwo. „Nasz strumień świadomości” jest rzeczą tak wstydliwą i tak nie do pokazania, że chronimy się w nim jak w ubikacji.

- Wracając do siły niedostępnej człowiekowi i do wiary w człowieka... Czytając Twoją książkę, czułem, że ktoś nad tym całym światem czuwa. A jednak wiele zdarzeń kształtujemy sami. Choć nie wszystko da się, oczywiście, przewidzieć. Sam popadałem wielokrotnie, czytając Puszczyka, w stan, nazwijmy to, wątpliwości nad... Zwłaszcza w kwestii relacji z innymi zapalała się często czerwona lampka. Kiedy na spotkaniach pytają Cię czytelnicy o koszty relacji z drugim człowiekiem - czyli także o to, że ludzie zawodzą, że przyjaciele okazują się zdrajcami itd., itd. - ciekaw jestem, co wtedy odpowiadasz?
- Co robić, gdy mamy poczucie, że zdradzają nas ludzie, na których stawialiśmy, przyjaciele? To jedno z najważniejszych dla mnie pytań w tej książce i nie tylko. Moim pierwszym tekstem, opublikowanym trzydzieści lat temu, było Zrozumieć Judasza. Nie wszystkie zdrady w naszym życiu potrafimy wybaczyć, naprawić, ale często jest tak, że zbyt pochopnie decydujemy się wydać wyrok śmierci na przyjaciela, bo nas zawiódł. Żyjemy w jałowym wyobrażeniu, że przyjaciel to ktoś, kto nigdy nie zawodzi, i stąd wiele naszych dramatów. Bo człowiek jest z natury istotą zawodzącą. Gdybyśmy mieli kryterium niezawodności przyłożyć do naszych relacji, to musielibyśmy wszystkich skreślić, a na końcu samych siebie. Pan Jezus powiedział do zbliżającego się Judasza: „Przyjacielu, po coś przyszedł?”. Zrozumienie, że nieraz zdrada, jakiej w życiu doświadczamy, może nas ocalić albo wzbogacić, może być dla nas czymś najważniejszym.

Po 2., kod estetyki, bo kobiety z natury są bardziej zainteresowane estetyką, urodą, modą i trendami

2012-01-31T14:10:00.001+01:00

Mamy też zaległości zakupowe:

(...) "Wedle badań autorek do męskich strategii zaliczają się te, które dowodzą dążenie do osiągnięć i pomagają to dążenie realizować. W praktyce przekłada się to na symbole statusu służące potwierdzeniu pozycji wyższości, zamiłowanie do polityki i rozgrywek, koncentrację na ogólnych hasłach, a nie na szczegółach, tworzenie hierarchii oraz koncentrację na metodach twardych, a nie miękkich.

Ale tu opis idzie dalej. Autorki dowodzą bowiem, że marketing doskonale służy męskiemu światu, "bo przecież większość firm wytwarzających produkty i świadczących usługi działa w sposób do głębi zmaskulinizowany. Wynika to po części z tego, że są one w dużym stopniu zarządzane przez mężczyzn, ale również z tego, że ‘motory' napędzające biznes, czyli korporacje, mają w swojej istocie męski charakter".

Ta teza jest ilustrowana opisem warunków w męskich firmach i charakterystyką niewykorzystanej "szansy kobiecej". Autorki przywołują także przykłady wad reklam skierowanych do kobiet. "Wiele marek próbuje znaleźć się na kobiecym radarze, zasiewając niepokój lub wzbudzając obawy (na wszystkich etapach: od pozycjonowania produktu aż do kreacji reklamowej)", piszą autorki i cytują jedno z haseł: "Czy kiedykolwiek zastanawiałaś się, co się czai w rurach odpływowych w twoim mieszkaniu?".

Także obraz kobiet poniżających mężczyzn w reklamie nie przemawia pozytywnie. "Takie podejście jest świetnym przykładem stosowania męskich reguł w przekazie skierowanym do kobiecego audytorium - chodzi o upokorzenie i przemawianie z pozycji wyższości" (...)

Więcej TU (dostęp płatny).

Swoją drogą, wyprzedaże chyba wciąż hulają. Zakupy poza tym to doskonały temat seriali telewizyjnych. Kto pamięta na przykład ten fragment z "Absolutely Fabulous"?

102 piętra

2012-01-30T13:27:00.000+01:00

Teraz nieco zaoceanicznie ;-)))

Nowy Jork to miasto marzenie. Dla wielu. No, może nie aż tak dla wszystkich, ale z pewnością znajdą się tacy, co o nim marzą w: Hongkongu, Nowej Zelandii, Egipcie, Brazylii, Mongolii, Norwegii, Peru, Republice Południowej Afryki, Korei Południowej, Hiszpanii, a nawet i w Polsce.
Pojechać tam, zobaczyć, pomieszkać. Pobuszować (choć to słowo akurat Amerykanom może się źle kojarzyć...).
Po prostu pobyć.
A że marzenia się spełniają...

Postępowi i altruistyczni

"Dostać się do Nowego Jorku to łatwizna. Najtrudniej dostać się do samolotu. Jak tylko samolot nakłuje nosem słońce, czas zwolni - czeka was najdłuższy dzień. Kiedy u nas jest południe, Nowy Jork dopiero wstaje. Europa jest o sześć godzin starsza"
Tak to się zaczyna. A potem jest jeszcze przyjemniej. I jeszcze, by tak rzec, sympatyczniej.
Mamy na przykład stronice poświęcone wysokościowcom, w wśród których znajdziemy Empire State Building (102 piętra), Bank of America Tower (54 piętra) czy drapacze chmur tragicznie zniszczone, czyli World Trade Center, nowojorskie bliźniaki. Jest tu niezwykle urokliwy fragment o giełdzie. Są nawet wzmianki o mostach nowojorskich z odpowiednimi opisami ("Brooklyn Bridge, dzieło przekazywane z ojca na syna, triumf, który wszedł do ballad, rozsławiony skokami samobójczymi"). Mamy też nawet garść przemysleń socjologicznych.
O nowojorczykach - wyliczają w pewnym momencie autorzy - mówi się, że w ogóle nie są Yankees i że przeciwnie, to najbardziej zaciekli Amerykanie. Poza tym, że ich przyjaźnie nie są głębokie: łatwo się nawiązują, łatwo kończą. I że strasznie boją się żyć na drugim planie - "każdy chce być twardym facetem - pełnym dobroduszności i praktycznego entuzjazmu - ‘Co u ciebie?' - ‘Dziękuję, znakomicie!' - "Nie masz pracy? To twój błąd!'".

Dlaczego tego nie wydasz?

Tak nowojorczyków widzą sami Amerykanie na ogół - inne nacje skłonne są widzieć inne cechy w nowojorczykach. Niemcy na przykład uważają nowojorczyków za najbardziej postępowych. Podobnie uważają Anglicy i Francuzi. Tylko Włosi się z tych statystyk wychylają, sądząc, że mieszkańcy metropolii są altruistyczni i praktyczni.
"Tak, nasz ‘Nowy Jork' ma już prawie pół wieku: książka powstała w 1964 roku i została wydrukowana jako prezent na Gwiazdkę. Tylko że Vladimir Fuka, któremu choroba bezlitośnie odmierzała czas, postanowił spędzić resztę życia w Ameryce na emigracji... Wtedy esbecy przeznaczyli cały nakład na przemiał. Przeżył jeden egzemplarz: zdążyłem zabrać przynajmniej arkusze korekt - to z nich złożyłem makietę. Książka leżała potem przez lata pod rękopisami. Dopiero kiedy w tym roku przyleciała na wakacje wnuk z Harvardu, razem wygrzebaliśmy tę na współ zapomnianą książkę - a on mnie namawiał: ‘Dlaczego tego nie wydasz?'. Zaniosłem ten tom do wydawnictwa Albatros - na wypadek gdyby byli zainteresowani... W ten sposób nasz ‘Nowy Jork' w końcu trafia do czytelników: niech Wam - chociaż spóźniony - sprawi radość!" - pisał w październiku 2008 roku Zdenek Mahler.
Jego zdania pojawiają się na końcu książki, a może w sumie od nich powinno się zacząć. Bo one wyjaśniają konstrukcję całości. Całości czyli książki.(...)

Całość TU (dostęp płatny).

I jeszcze jako bonusik:

a więc to już 20 lat minęło...

2012-01-30T13:16:00.000+01:00

Dzien dobry po przerwie!

Jak napiszę, że czytałem i pisałem prawie cały czas (gdy nie pisałem/wklejałem tu), to uwierzycie? Bo właśnie tak było. :-) Pisać i czytać nie przestaję, ale dokonuję zagęszczenia czasoprzestrzeni i powracam - jak za dawnych lat - do bardziej regularnych wpisów. W tym tygodniu spodziewajcie się ich sporo, bo musimy nadrobić zaległości z początku roku.

Najpierw więc rocznicowo...

"A więc to już dwadzieścia lat minęło od tamtego czerwca 1991 roku, kiedy to skserowana wcześniej z pomniejszanego maszynopisu ‘Iskra Boża', która robiłem z Andrzejem Rodysem, zyskała drugi, większy tytuł ‘Lampa', makietę wyklejaną z komputerowego już składu, no i prawdziwy - choć siermiężny - druk offsetowy!" - zaczyna niemal biblijną frazą wstęp do swojej antologii Paweł Dunin-Wąsowicz. I ma rację.

Bo trud wyłuskiwania historii i zbierania ich - przez ponad dwie dekady - można spokojnie zestawić z pracą ewangeliczną: powolnego i cierpliwego siania. Literackiego, żeby nie było wątpliwości, siania.

POCIĄG OSOBOWY

Oczywiście metafory należałoby w tym wypadku mnożyć. Sam Paweł Dunin-Wąsowicz pewnie wolałby jakąś kolejową frazę. Jego pociąg (!) do literatury bez wątpienia na to zasługuje, nawet jeśli jedynym jak dotąd (ale za to jakim!) ekspresem międzynarodowym była i w dalszym ciągu jest Dorota Masłowska.

Przypomnijmy: to sukces jej "Wojny polsko-ruskiej" odkrytej i opublikowanej właśnie przez red. Dunin-Wąsowicza sprawił, że nie tylko zmieniło się oblicze literatury polskiej i jej horyzonty początku XXI, ale nieśmiała i niezależna "Lampa i Iskra Boża" przestała być nieregularnikiem, ukazującym się zwykle dwa razy do roku, a stała się w 2004 roku miesięcznikiem. Z kolorową okładką. Dostępnym w wielkich sieciach kolporterskich. I, co najważniejsze, z tą samą cenną zawartością: wagonikami prozatorskimi, recenzenckimi, wywiadowczymi...

Nie dziwota więc, że i w tej antologii musiała się Masłowska Dorota znaleźć. Ale nie od razu. Jej tekst "New York I Love You But You Bringing Me Down" mieści się gdzieś w środku wyboru "Lampowych" tekstów. Ni to pamiętnik, ni to raptularz (formuła zapisków i obserwacji szczegółów dnia codziennego i obyczajów jest zresztą, nie przypadkiem chyba, jedną z najczęściej uprawianych na łamach "Lampy") zawiera w sobie całe multum błyskotliwych i podlanych ironią, a czasem cierpkim komentarzem, uwag na temat zachowań i obyczajów innych ludzi. Komentarzem niemal antropologicznym. Niemal kulturoznawczym. I, co w przypadku Doroty Masłowskiej niemal naturalne, komentarzem chwytającym za gardziel.(...)

Więcej TU (dostęp płatny).

ok. 400 tys. egzemplarzy [spotkanie z Mario Vargasem Llosa]

2011-10-23T15:38:00.001+02:00

W Polsce niedawno ukazała się - wydana już po Noblu - książka Mario Vargasa Llosy "Marzenie Celta". Wydarzenie to jest tym milsze, że do Polski zawitał sam autor. Wczoraj wieczorem w krakowskim kinie Kijów był gościem w cyklu "Dorwać Mistrza".

O życiu po Noblu:

- Człowiek staje się osobą publiczną. I w tym sensie wszystko zmienia się z dnia na dzień. Nie zdawałem sobie z tego sprawy. Ale Nobel oznacza również promocję moich książek.

O polityce:
– Sądzę, że pisarz, tak jak obywatel, ma obowiązek moralny interesować się tym, co się dzieje w jego świecie. Pisarz może wnieść do polityki pewną świeżość i autentyczność języka.

O pisaniu:
- Kiedy pisarz pracuje, używa całej swojej osobowości. Na papier przelewa to, co w nim najlepsze i to, co w nim najgorsze. Potem często w książkach pozostają cechy, o których chcielibyśmy zapomnieć. Powieści pokazują nam życie, jakiego nie możemy poznać. Pokazują też rzeczy, które się nie zdarzyły, ale które ktoś wyśnił lub wymarzył.

O swoich mistrzach, w tym m.in. o Conradzie:
– To jeden z niewielu pisarzy, którzy umieli napisać powieść polityczną.

O dojrzewaniu:
- Myślę, że obecnie moje powieści są mniej ciemne. Młody pisarz często wierzy, że trudność oznacza głębię. Z upływem lat odkrywamy, że najtrudniejsze w literaturze to dobrze opowiedzieć historię. Chcę je pisać nie tak jakby były napisane, ale jakby były przeżyte.

Pardon zawsze przychodzi około dziewiątej rano pierwszego dnia miesiąca...

2011-08-18T19:13:00.000+02:00

Charalaine Harris - nowa polska odsłona z nowym cyklem. Tym razem mowa o Lily Bard. W naszym kraju ukazała się między innymi książka "Czysta jak łza" (Znak, 2011).

Na początek Lily w akcji:

"Zebrałam się w sobie. Bosymi stopami zaparłam się na drewnianej podłodze i gotowa do ataku napięłam mięśnie ud. Zrobiłam wykrok lewą nogą i obracając się, uniosłam prawą nogę zgiętą w kolanie. Gwałtownie wystrzeliłam stopę do przodu i natychmiast cofnęłam. Czarny worek treningowy marki Everlast zakołysał się na łańcuchu.

Stanęłam na prawej nodze. Lekko obróciłam się na niej, tym razem mając worek przed sobą. Lewą nogą wykonałam dłuższe, silniejsze kopnięcie, zwane mae geri. Kopałam na przemian to lewą, to prawą nogą, z przodu i z boku, wykonywałam obroty, ćwicząc słabsze uderzenia piętą. Oddychałam coraz głębiej, lecz ani na chwilę nie wypadłam z rytmu: kopnięcie - wydech, powrót - wdech.

Worek zatańczył na łańcuchu, huśtając się tam i z powrotem, co wymagało ode mnie coraz większego skupienia, by kolejny cios trafił równie precyzyjnie. Zaczęłam czuć zmęczenie".

I jak jej nie kochać?

Powyższy fragment pochodzi z powieści "Czysta jak łza" Charlaine Harris. Główna bohaterka tej książki to Lily Bard. Dziewczyna (kobieta?) raczej stroni od towarzystwa. Jest tajemnicza, neurotyczna, wyraźnie ma jakiś sekret.

Jej pasją jest, jak widać, karate. Wolny czas poświęca na ćwiczenia w siłowni.

Bić się? Czemu nie! Jeśli dołożyć do tego jej odwagę i umiłowanie porządku (dosłownie i w przenośni) - mamy już idealną bohaterkę i świetny punkt wyjścia do snucia porywającej intrygi.

Ale zaraz, zaraz... Lily Bard nie przypomina nam kogoś? Ano właśnie. Znak, polski wydawca książek Harris, sugeruje wprost: Lisbeth Salander. Czyż można sobie wyobrazić lepszą reklamę? Porównanie do bohaterki (i to jakiej!) jednego z największych hitów książkowych ostatnich lat, sagi Stiega Larssona, musi robić wrażenie. I robi.

Oraz działa przyciągająco.

(...)

Więcej TU (dostęp płatny).

ponad 60 lat temu

2011-08-15T14:52:00.000+02:00

W serii dzieł zebranych Melchiora Wańkowicza ukazał się m.in. "Kundlizm" (Prószyński i S-ka, 2011). Lektura warta poświęcenia kilku chwil namysłu.

(...) Wańkowicz jak zwykle sypie anegdotami przeplatanymi (a czasem wprost powiązanymi) z celnymi obserwacjami społeczno-psychologicznymi. Celnymi, czyli nie zawsze łagodnymi. Wnikliwe oko nie przepuści niczego, a cięte pióro nie pozostawi czytających te teksty obojętnymi. Dużo tu więc ironii, mnóstwo uszczypliwości. I to - znających styl Wańkowicza-dziennikarza - zapewne nie zdziwi. Jak i nie zdziwi też błyskotliwość oraz specyficzna, nieco pocięta narracja tej - jak to pisała Zofia Kossak - "literatury przyśpieszonej".

Dziwić jednak mogą okoliczności czy raczej czas powstania tego tekstu. A było to, bagatela, ponad 60 lat temu i to w dodatku na emigracji. Po raz pierwszy "Kundlizm" ukazał się bowiem w roku 1947 w wydawnictwie Breitera (Rzym-Londyn) i nie był aż do 1991 publikowany w całości w kraju. Ale jest to poniekąd wytłumaczalne. Sam "Kundlizm" to przecież ostre oskarżenie Polaków. A raczej historii Polaków. Wańkowicz bowiem stwierdza, że kundlizm czy inne przywary (niestety) polskiego charakteru narodowego wiążą się z przeszłością, jakbyśmy dzisiaj powiedzieli, postszlachecką.

Rafał A. Ziemkiewicz, autor wstępu do obecnego wydania "Kundlizmu", pisze wprost:

"Wańkowicz miota się między mitotwórcami a szydercami, między tymi odwiecznymi stronnictwami polskiej głupoty, w tej samej pułapce wiecznej polskiej niedojrzałości, pułapce ‘Polski zdziecinniałej', pułapce upartej dążności do ‘życia ułatwionego', w której szarpali się jego wielcy poprzednicy i niejeden z następców. Nie był przecież mitotwórcą, choć gdy trzeba było, umiał grać na patetycznych nutach, jak we wspaniałym reportażu Bitwa o Monte Cassino. Nie jest i szydercą, choć szydercze nuty rozbrzmiewają w przypomnianych tu, klasycznych dziś już tekstach, raz po raz. Jest reporterem, z bystrym okiem do obserwacji i darem celnego skrótu, oraz publicystą, który z pochwyconych przez reportera szczegółów buduje syntezę polskich problemów, w swej istocie, mimo upływu lat i powierzchownych zmian, wciąż, niestety, bardzo aktualnej".(...)

Więcej TU (dostęp płatny).

na początku lat 90.

2011-08-10T18:17:00.000+02:00

Lato (no, powiedzmy, że lato...) w pełni. Lektury wakacyjne - na topie. Na przykład "W dojrzewającym słońcu" (Wydawnictwo Literackie, 2011) Patricii Atkinson.

Kiedyś pracowała w banku w Wielkiej Brytanii. Ale na początku lat 90. musiała coś zmienić. Wtedy właśnie - wraz z mężem - przeniosła się na drugą stronę kanału La Manche. Zamieszkała w Dordogne, w południowo-zachodniej części Francji. "Powód był prosty" - mówi po latach Atkinson. "Znaliśmy ten region wcześniej. W czasie wakacji nasze dzieci brały udział w międzynarodowych wymianach. A Francja - ponieważ co roku właśnie w tym kraju spędzaliśmy nasz urlop. Wino - gdyż właśnie winnica otaczała dom, który kupiliśmy".

Ale początki nie były łatwe. Gdy w maju 1990 roku bohaterka rozpoczyna nowe życie we Francji, nie wszystko szło zgodnie z - ułożonym w głowie pełnej marzeń - planem. "Robotnicy nie zrobili tak dużych postępów, jak się spodziewaliśmy. Nie ma kuchni godnej tego miana, jedynie jej elementy w postaci zestawu tanich mebli kupionych wiele miesięcy wcześniej w Anglii. W jeden ze ścian zamiast okna zieje dziura z widokiem na dżunglę będącą ogrodem. Wędrujemy do salony, gdzie na świeżo wylanej cementowanej podłodze piętrzą się stosy mebli i przywiezionego wcześniej dobytku. Prądu nie ma".

Nie ma też wielu innych rzeczy. "Nic jednaj nie potrafi mi zepsuć humoru: tak bardzo się cieszę, że wreszcie tu jestem" - wyznaje w książce Atkinson.

Więcej TU (dostęp płatny).

"Sto lat"

2011-08-07T16:42:00.001+02:00

Ukazało się wznowienie świetnej książki Andrzeja Chwalby "Okupacyjny Kraków" (Wydawnictwo Literackie, 2011). Z tej okazji niniejszy szkic obyczajowy:)

Po okupowanym Krakowie jeździło zaledwie 8 linii tramwajowych, w tym jedna - wyłącznie dla Niemców. Brakowało wszystkiego. Włącznie z mydłem i proszkiem do prania. A pogoda w lecie przecież zmienna. Raz upał, raz ulewa. Trzeba było sobie jakoś radzić. Jakoś żyć.

24 VII 1940

Oto po raz pierwszy mamy do czynienia z reprezentacyjną "dzielnicą rządową". Tuż pod Wawelem, na Dębnikach. Plany, znane już od pewnego czasu przez generalnego gubernatora, są śmiałe. Wyburzyć domy, zniwelować tereny i je podnieść. Nieopodal, na Błoniach, są projekty wzniesienia zespołu monumentalnych budowli. Na miejscu największego pastwiska miejskiego Europy będą nowe Błonia, nad którymi nie będą już dominować kopce Kościuszki i Piłsudskiego...

Planów nie wykonano. Tych, ale też i wielu innych. Na przykład projektu zburzenia Kazimierza i postawienia tam gmachów rządowych. Udało się jednak zrealizować inne przedsięwzięcia. W tym zbudować w 1944 roku obwodnicę (dzisiaj Kamieńskiego, od Ronda Matecznego do Wielickiej).

7 VIII 1940

Dzisiaj odbywa się inauguracja mistrzostw Krakowa. Minione sezony piłki nożnej (mimo niesprzyjających okoliczności - udane) dowodzą, że miasto jest gotowe na rozgrywki. Najważniejsze mecze mają miejsce na stadionie Juvenii.

Mistrzem została Wisła. Nagrody, dyplomy, wspólne fotografie, "bankiet", oraz "Sto lat" odśpiewane przez widzów. Nie sprzedawano biletów. Pieniądze zbierano do kapeluszy. Piłkarze często nie mieli koszulek, ale za to zawsze prawdziwe buty.

11 VIII 1940:

"Ostrzegam te koła tzw. inteligencji, by nie sprzeciwiały się w jakikolwiek sposób porządkowi ustanowionemu przez Führera na tym terenie" - oświadczył Hans Frank.

W ciągu następnych miesięcy jednak aresztowań na większą skalę nie było. Pojawiły się one od wczesnej wiosny 1941 roku. Aresztowano wówczas nawet członków legalnych organizacji, takich jak: PCK, RGO czy Kasa Oszczędności.

Więcej TU.

I jeszcze to:

straciliśmy milion innych rzeczy [wywiad z Katarzyną Krenz]

2011-07-28T11:16:00.000+02:00

Nowa książka Katarzyny Krenz, "Królowa pszczół" (Wydawnictwo Literackie, 2011) ukazała się kilka tygodni temu. Teraz rozmawiałem z autorką.

- Czytając "Królową pszczół" uświadomiłem sobie, że w sumie Pani od trzech książek ("W ogrodzie Mirandy", "Lekcja tańca") pisze o tym samym. O ucieczce od życia, która to ucieczka staje się szansą na coś nowego. Na swój sposób lepszego?

- Ludzie nie chcą uciekać, chcą - wiedzieć. Kim są, po co żyją i najważniejsze - czy dobrze wybrali. Jeśli uciekają, to dlatego, że są zagubieni, jeśli nie podejmują takiej próby, to często dzieje się tak nie dlatego, że nie mogą wyjść z domu czy nie potrafią wsiąść do pociągu. Nie robią tego z lęku przed zmianą. Z tym większym zainteresowaniem sięgają po cudze historie: chcą przeczytać o kimś, kto taką próbę podjął, chcą się dowiedzieć, jak mu poszło. Możemy wręcz powiedzieć, że moi bohaterowie uciekają "w czyimś imieniu". I stają się czymś więcej niż zwykłym "porte-parole": są realizacją tego wszystkiego, co niespełnione. Robią coś za nas, ale i - dla nas. Mnie zawsze taka sytuacja interesowała, i to na kilku poziomach: kiedy następuje taki moment, gdy nie pozostaje nam nic innego, jak uciec? Kto ucieka, a kto zostaje? Czy "dobry", "obowiązkowy", "posłuszny", "wytrwały w bólu i poświęceniu" oznacza w ostatecznym rachunku wygrane czy przegrane życie? To wszystko chcemy wiedzieć, ale nie zawsze potrafimy czy możemy sami to sprawdzić w życiu.

- "Ciekawe, że ludzie wiecznie szukają spokoju... Spokoju się nie szuka, spokój się znajduje, bezwiednie i bez wysiłku" - czytam na początku powieści. To w końcu szukać czy nie?

- Szukać trzeba koniecznie, bo to pozwala nam stawiać pytania o siebie i swoje miejsce. Ucieczka jest tu metaforą, pod którą w istocie kryje się decyzja - akt podjęcia samodzielnego kroku, którego nikt za nas nie wykona. To wymaga odwagi. Ucieczka niekoniecznie musi oznaczać "ruch w przestrzeni", to funkcja oderwania się od świata, ale i od dotychczasowej rutyny, po to by zobaczyć siebie w nowym świetle, poza ustalonymi regułami. Powraca pytanie: gdzie kończę się "ja" jako osoba zewnętrzna, o przypisanych rolach i atrybutach indywidualnych i społecznych, a gdzie zaczynam się "ja" w rozumieniu "osoby wewnętrznej". W "Królowej" ucieczka-podróż pozwala bohaterom wyjść ze starych dekoracji, by w nowych warunkach, pozbawieni wszelkich protez i podpórek własnego środowiska, mogli zobaczyć się takimi, jakimi są naprawdę. Ale podróż czy pozostanie w domu to kwestia wtórna: bo nie wystarczy szukać spokoju, trzeba jeszcze wiedzieć, jak go szukać, a co ważniejsze, umieć rozpoznać moment, gdy ten spokój znaleźliśmy.

- Książka jest w dużej mierze o podróży i Europie. Ale jest to podróż specyficzna. W głąb siebie. Czy my - teraz, kiedy jesteśmy tak bardzo wolni i możemy podróżować - korzystamy także częściej z tej możliwości podróży w głąb siebie?

- Mam wrażenie, że dziś... szybciej uciekamy. Goni nas niepokój, że coś tracimy. Mając nieograniczone pole wyboru, wciąż czujemy, że wybrawszy jedno, straciliśmy milion innych rzeczy. Dlatego raz po raz zrywamy się, zrzucamy z siebie własną codzienność, by w nowym miejscu przymierzyć sie do nowej roli, nowego kostiumu, nowej dekoracji, i tylko po to, by chwilę później znów zacząć wszystko od początku - gdzie indziej. Wbrew pozorom wieczny ruch i kolejne początki uczą nas tylko ucieczki, i nie przynoszą spokoju. Ta współczesna mobilność wiąże się w jakiś sposób z "wychodzeniem poza siebie", z nienasyconym pragnieniem, by stać się kimś innym. A to z kolei sprawia, że stajemy się mniej... cierpliwi. Szybciej rezygnujemy, mniej wytrwale walczymy, by coś nam się udało, bo w zanadrzu mamy otwartość i własną mobilność. Bo już nie potrafimy zostać. To dość niebezpieczna gra, którą metaforycznie rozumiem właśnie jako "hałas świata": pewnego dnia możemy się obudzić i już nie pamiętać, kim jesteśmy ani jak nazywa się miejsce, gdzie właśnie się obudziliśmy.

Więcej TU (dostęp płatny).

po pierwsze, po drugie, po trzecie...

2011-07-22T21:57:00.000+02:00

No to mamy "Maline" (wydawnictwo a5) Ingeborg Bachmann. Ksiazke trudna, ale i ksiazke wazna.

(...) Wznowiona właśnie przez krakowską oficynę a5 "Malina" (po raz pierwszy w Polsce powieść ukazała się w 1975 roku) to książka wyjątkowa z wielu powodów.

Po pierwsze, opowiadająca o niezwykłym związku w trójkącie powieść poprzedzała gorącą i ciągle aktualną dyskusję na temat kobiecej podmiotowości. Malina uwikłana jest w niezwykły romans, który - jak każde silne uczucie - zaciera granice pomiędzy "ja" a "ty", pomiędzy prawdziwym "sobą", a "sobą" projektowanym, a wreszcie pomiędzy "kobiecą częścią" a "częścią męską".

Po drugie, powieść stanowi rozprawę na temat języka i jego ograniczeń. To oczywiste, że ma to związek z lingwistycznymi zainteresowaniami Bachmann. Sposób, w jaki czyni to na literackim gruncie, nie jest jednak oczywisty. Autorka trzyma czytelnika w nieustannym napięciu, nie pozwala na chwile wytchnienia, sprawdzając jego czujność - także w wyłapywaniu klisz i licznych odniesień.

Po trzecie wreszcie, dla samej Bachmann była to powieść o tyle ważna, że stanowiła jedną z nielicznych - udanych - prób przeprowadzenia projektu do końca. Czytelnicy tej książki dostrzegali zresztą w "Malinie" o wiele więcej niż tylko sukces poetki, która odnalazła się w prozie. Niektórzy odczytywali powieść jako rozliczenie z nieszczęśliwym związkiem pisarki z Frischem. Oczywiście sama autorka zaprzeczała tym sugestiom.(...)
Więcej TU (dostęp płatny).

pewien dziennikarz spłatał dziesięciu wielkim wydawcom paryskim

2011-07-06T11:40:00.000+02:00

"Szczęście małych rybek" Simona Leysa (Drzewo Babel, 2011) to książka o... książkach. Oraz o literatach. Pieniądzach (czy raczej ich braku) z twórczości. I wielu innych ciekawych kwestiach.

TEMATY

Dla Leysa tematami wiodącymi jest pisanie i pisarze. Nie tyle treść, ile to, co wydaje się o wiele bardziej interesujące: okoliczności.

Poza tekstami o kwestiach finansowych czy niemocy twórczej mamy więc opowieść o sukcesie, pean na cześć lenistwa ("Potrzebuję tyle czasu, by nic nie robić, że nie zostaje mi go już do pracy") czy szkic o papierosach, który kończy się zdaniem: "Ilekroć widzę którąś z tych groźnych etykietek na paczce papierosów, bardzo mnie kusi, by wrócić do palenia".

CYTATY

Książka Leysa jest przede wszystkim kopalnią anegdot czy czasem wręcz aforyzmów.

"Człowiek płynący po oceanie, samotny bojownik walczący z przeznaczeniem, to częsty obraz w dziele Conrada. Paradoks: sam Conrad nie umiał pływać".

"Niektóre opinie kompromitują tylko ich autora. Kiedy Wagner zarzuca Mozartowi ‘brak powagi', nie mówi nam nic kształcącego o Mozarcie, za to pozwala nam nagle odkryć, co jest nie w porządku z Wagnerem".

"Ludzie, którzy idą się modlić o deszcz, rzadko zabierają ze sobą płaszcze nieprzemakalne".

METODA

Leys przytacza przede wszystkim anegdoty ze świata francuskojęzycznej kultury, a obok pisarzy pojawiają się i malarze. Często też sięga jednak do doświadczeń czy osobistych spostrzeżeń.

Ograniczone zasoby przestrzeni do pisania (chodzi przecież, przypomnijmy, o felietony) sprawiają, że zdaniami autor gospodaruje oszczędnie, kierując się zasadą maksimum treści. W rezultacie pojawia się delikatna ironia, kpina, mnóstwo upoetycznionych niedopowiedzeń.

Książka o literaturze staje się sama literaturą. Ku naszej radości. :-)

Więcej TU (dostęp płatny).

50. rocznica śmierci

2011-07-02T15:22:00.001+02:00

Mija 50. rocznica samobójczej śmierci Ernesta Hemingwaya. Pisarza genialnego, który - cóż, tak niestety często bywa - życia nie miał zbyt spokojnego. Z tej okazji okolicznościowy portrecik pokazujący męską stronę osobowości autora "Starego człowieka i morza".

Narodziny

Weźmy choćby rozmiary niemowlęcia.

21 lipca 1899 roku o godzinie ósmej rano Ernest Hemingway przychodzi na świat. 4 kilogramy 300 gramów oraz 58 centymetrów muszą robić wrażenie.

I jeszcze te jego cechy zewnętrzne: niebieskie oczy i ciemny meszek na główce. Od razu jakby się rwał ku hulaszczemu życiu.

Zresztą oczy niebieskie potem zmienią kolor. Staną się orzechowopiwne, podobne do tych, jakie miał ojciec Ernesta.

Wszystko niejako pod prąd.

Choć nie do końca.

Broń

W dzieciństwie mały Ernest zakochuje się w przyrodzie. Jego biografowie będą obcowanie z nią nazywać "łykami czarodziejskiego eliksiru".

Pierwszą wędkę malec otrzymuje, gdy ma trzy lata. Na piąte urodziny z kolei dostaje od dziadka Halla mikroskop.

Pojawią się też wtedy i doświadczenia myśliwskie. Pod jednym z pamiątkowych zdjęć widnieje podpis: "Papa nauczył Ernesta strzelać, gdy miał on dwa i pół roku; jako czterolatek Ernest umiał posługiwać się rewolwerem".

Nie zawaha się skorzystać z tych umiejętności przy różnych okazjach.

Dziki Zachód

Młodość chłopaka skrupulatnie spisuje jego matka. I to ona zauważa, że wśród pierwszych zdań malca najczęściej pada: "Ja niczego się nie boję".

Pierwszym pojazdem: drewniana skrzynka na kółkach. Nawiasem mówiąc, premia sklepu farbiarskiego "Bravia Berry".

Pierwsze oczarowania: tradycyjnym rodeo.

Pierwsze źródło radości: cyrk. Malec pokazuje dziadkowi tresowane słonie. Usiłuje także powtarzać akrobatyczne figury.

Pierwsze bożyszcze: Buffalo Bill, bohater Dzikiego Zachodu.

Poza tym lubi prace domowe (!). Nie jest na bakier z igłą. Nawet się upiera, że "sam, całkiem sam" uszyje ojcu spodnie.

Śpiewa też trochę. Repertuar popularny, co prawda, ale z takim fałszem, że matka zatyka uszy.

Książki

Jak głosi tradycja: prawdziwy mężczyzna nie czyta.

Ale w tym względzie Hemingway się buntuje.

Dlatego jeszcze jako mały chłopak lubuje się w książkach podróżniczych i historycznych.

Lubi powieści Stevensona (zwłaszcza "Klub samobójców" i "Wyspę skarbów"), zaczytuje się w "Robinsonie Crusoe" Daniela Defoe oraz w "Ptakach w naturze", kilkutomowym ilustrowanym dziele, które kartkuje nieustannie i które będzie miał także jako dorosły człowiek.

Więcej TU.

I jeszcze film:)

trzy chóry

2011-06-29T10:49:00.003+02:00

Joanna Salamon była niezwykłą krytyczką. Jak bardzo niezwykłą - o tym można się przekonać, sięgając po książkę "Plus minus Atlantyda albo układy parzyste" (Korporacja Ha!art, 2011).

Książka Joanny Salamon jest niewiarygodna. Każdy, kto ją po raz pierwszy weźmie do ręki będzie miał prawo tak powiedzieć. Nie ma tu przypisów, jest za to dużo podkreśleń i zaznaczeń, są też jakieś wykresiki przypominające warsztat pracy wróżki. Wszystko wbrew logice i rozumowi.

A przecież chodzi o rzeczy delikatne i sprawy zasadnicze: poezję i jej interpretację. O coś, na co dobrze byłoby znaleźć i dokumentację, i dowody. Poparte autorytetami.

Tymczasem książka "Plus minus Atlantyda albo ukłony parzyste" nie jest w żadnym wypadku hołdem złożonym tradycyjnej metodologii interpretacji, która ma swoją długą tradycję. I która rządzi się swoimi jasno określonymi prawami. Salamon, zmarła w 2001 roku poetka, tłumaczka literatury rosyjskiej i serbskiej, historyczka i krytyczka literatury, pracuje z czytanymi przez siebie tekstami nieco pod prąd uniwersyteckim obyczajom. Przymierza Szymborską i Miłosza wbrew regułom chronologii, logiki, czy innego racjonalnego porządku. Wręcz przeciwnie. Jej wnioski niejako rodzą się z chaosu, przez chaos przechodzą i do chaosu wracają, porządkując poetyckie tworzywo w niebywale oryginalny sposób.

"Od dawna usiłuję sprawdzić, jak to jest..." - zastanawia się Joanna Salamon. "Czy poeci piszą do siebie nawzajem listy wierszem z wyrazami podziwu bądź sprzeciwu? Czy wiersze same, samowolnie, cichcem, bez wiedzy ojca bądź matki, poza ich plecami - zaczynają ze sobą korespondować? Choćby dlatego, że są znudzone bezczynnością w dwuwymiarowym czarno na białym świecie? Dawniej nie brałam pod uwagę tej możliwości, ale wiersze (jak ludzie) mają swoje sekrety".

Książka "Plus minus Atlantyda..." jest więc rodzajem odsłaniania tych sekretów i unaoczniania ich dla naszego, innego oglądu interpretacyjnego. (...)

Więcej TU (dostęp płatny).

6 wielkich stoisk białoruskich wydawnictw

2011-06-28T10:51:00.000+02:00

Iryna Chadarenka, białoruska poetka i prozaiczka, przebywa w Krakowie na stypendium. Rozmawiałem z nią o sytuacji literatury na Białorusi. Na łamach e-radaru ukazała się pierwsza część tego wywiadu.

- Rynek nie dotknął literatury?

- Wręcz przeciwnie. Gdy wchodzę do największej księgarni w Mińsku i widzę reklamę nowości, to uderza mnie obecność makulatury. 600 stron prymitywnych dialogów pomiędzy kobietami-sąsiadkami – czy te bzdury w ogóle warto wydawać i reklamować? A jednak wielu wydawców uważa, że tak. Na międzynarodowych targach książki, które odbyły się w stolicy w bieżącym roku, było wystawionych co najmniej 6 wielkich stoisk białoruskich wydawnictw państwowych oraz tylko jedno malutkie stoisko, gdzie zgromadziło się ledwie 6 wydawnictw niepaństwowych. Taka proporcja jest anomalna. Żeby wydać książkę w wydawnictwie państwowym, trzeba pisać jakiś teksty rozrywkowe, które się sprzedadzą. Ewentualnie trzeba być członkiem państwowych organizacji literackich. Dlatego niektórzy najbardziej zasobni autorzy otwierają prywatne wydawnictwa, żeby przy pomocy grantów lub na na własne ryzyko drukować literaturę alternatywną, wśród niej także i swoje utwory. Ale i tu nie wszystko wygląda kolorowo. Na przykład w ostatnich latach wydano bardzo wiele zbiórów poetyckich. Przedstawiano je obszernie w mediach - z wielkim namaszczeniem. Tyle, że czytać je nie sposób, bo to rodzaj kreacji literackiej w stylu obrazów malowanych przez delfiny...

- W jaki sposób instytucje kulturalne motywują młodych pisarzy do pracy? Istnieje system stypendiów? Nagród?

- Nie pamiętam, żeby ktoś z młodych talentów otrzymał u nas stypendium w zakresie literatury. Takie możliwości istnieją chyba tylko na uczelniach państwowych i są przeznaczone dla młodych naukowców, muzyków, artystów, ale nie poetów. Nagrody? No cóż... Przepraszam, ale tutaj przypomina mi się zdanie bohatera z filmu „Basen” Francoisa Ozona: „Nagrody i premie są jak hemoroidy – wcześniej lub póżniej każda dupa je nabędzie”. Oczywiście nagrody literackie na Białorusi istnieją. Instytucje państwowe starają się zachęcić do pracy twórczej, ogłaszając konkursy dla dramatopisarzy, scenarzystów oraz poetów, piszących zwłaszcza utwóry patryjotyczne. Wysokość tych nagród jest jednak bardzo skromna i nie zawsze atrakcyjna dla autorów. Organizacje także mają swoje wyróżnienia. Na przykład w środowisku liczą się „Gliniany Weles” (Weles - starożytny bóg słowiański, przyp. red.), „Złoty apostrof” oraz kilka innych wróżnień przyznawanych przez białoruski PEN-Club. Ale to raczej nagrody symboliczne, nie związane na ogół z jakimś potężnym zastrzykiem finansowym.

Więcej TU.

gdy ukończył 20 lat, przeniósł się do Londynu

2011-06-27T17:31:00.002+02:00

Dla wszystkich wielbicieli Coetzee'ego gratka następująca: książka z esejami i wywiadami "Punkty nawigacyjne" (Znak, 2011).

(...) Niezły rozrzut - chciałoby się zakrzyknąć, słuchając wyliczeń redaktora książki. Ale w istocie "Punkty nawigacyjne" są tyleż ułatwieniem, ile komplikacją w tej podróży.

Zacząć musi się, rzecz jasna, od Becketta, któremu poświęcone są aż cztery teksty napisane przez noblistę na przestrzeni lat 1970-1984. Coetzee zaczyna szkicem o komizmie punktu widzenia, by przejść do korekty rękopisów i pokusy stylu, a skończyć - wprost autobiograficznie - wspomnieniem z Teksasu, gdzie przygotowywał swoją doktorską rozprawę. Dalej jest doskonały rozdział o poetyce wzajemności oraz, rozdział kolejny, o kulturze popularnej. W niebywale błyskotliwy sposób pisarz omawia grę w rugby czy... trójkątne struktury pragnienia w reklamie.

Osobny rozdział poświęcony jest składni (językoznawcy będą zachwyceni) oraz Kafce (tym razem będą zachwyceni także wielbiciele Musila). Jest wreszcie rozdział o wyznaniu (a przy okazji refleksje na temat Tołstoja, Rousseau i Dostojewskiego) oraz, oczywiście, pisarzach południowoafrykańskich. Całość uzupełniają wywiady z Coetzee'em, ale - ostrzec wypada - nie są one wstępem do lektury, a raczej jej pogłębieniem. Coetzee nie idzie bowiem na łatwiznę i nie symplifikuje nawigacji po swojej twórczości. Wręcz przeciwnie. Jak gdyby chciał powiedzieć: im bardziej tu wkraczasz, tym więcej uwagi mi poświęcisz.

Trzeba przyznać, że brzmi to jak niezła zachęta. Przynajmniej dla wiernych miłośników tej prozy.

Więcej TU (dostęp niestety płatny).

piszę pięć godzin, do godziny 11 [wywiad z Markiem Krajewskim]

2011-06-26T22:28:00.003+02:00

Z Markiem Krajewskim rozmowa to cała przyjemność. Nie wierzycie? Oto dowód:

Marcin Wilk: Nadal Pan wstaje o 5 rano, by pisać?

Marek Krajewski: O 6. Ale w dalszym ciągu piszę pięć godzin, do godziny 11. Mam kawę w termosie. Wcześniej jem bardzo małe śniadanie, które wieczorem przygotowuje moja żona. Jakaś mała kanapka, może ciastko. To wszystko.

Starczy energii?

Chyba tak. Sprawdziłem, że najlepiej pracuje mi się w okolicach godziny 8-9.

I jak wygląda taki poranek?

Siadam przy moim biurku w gabinecie. Tak wcześnie, bo do 11 jest spokój. Potem zaczynają się telefony. Odbiera je co prawda żona, która jest moim menadżerem, ale mimo wszystko ja te telefony słyszę. Poza tym ktoś zawsze przyjdzie. Na przykład nasze dorosłe dzieci. Około południa zaczyna się więc życie codzienne, które mnie rozprasza.

Podczas takiego poranka w gabinecie wszystko jest wyłączone i drzwi zamknięte?

Absolutnie. Komórka, radio, Internet - wyłączone, drzwi - zamknięte. Wtedy siedzę i pracuję.

Bliscy to wyczuli, czy o ten święty czas pracy trzeba było walczyć?

Oni zdają sobie sprawę, że to czas, kiedy trzeba ze mną obchodzić się delikatnie. Poza tym moja żona wie, które sprawy są pilne i kiedy trzeba porozmawiać o tym natychmiast. Ustaliliśmy to wspólnie.

Doskonała żona!

Są poza tym jeszcze inne plusy tej sytuacji. O godz. 11, kiedy jem duże, ogromne śniadanie, okazuje się, że mam przed sobą cały dzień. Niektórzy zaczynają dopiero o tej porze aktywność zawodową, a ja wtedy mam już wszystko z głowy. Mogę się zająć sprawami rodzinnymi, iść na spacer – na przykład z moją ukochaną suczką. Często też biegam.

No proszę.

Tak jest. Przed śniadaniem, wzdłuż Odry. Osiem kilometrów. Co drugi dzień. Odkąd rzuciłem palenie, staram się walczyć z nadwagą, a bieganie umożliwia mi trzymanie wagi w pewnych granicach.

Nagradza się Pan za wysiłek?

Żadnych nagród. Poza tą, że napisałem jakiś fragment. Ja, krótko mówiąc, nie wstaję od biurka. No chyba, że poszczególne partie mojego ciała cierpną, to wtedy zdarza się, że kładę się na ziemi i piszę. Na iPadzie. (...)

Więcej pod adresem http://www.polityka.pl/kultura/rozmowy/1517016,1,wywiad-z-markiem-krajewskim-mistrzem-polskich-kryminalow.read#ixzz1QPqoIZ4T

i teraz są dwie możliwości

2011-06-12T21:34:00.000+02:00

Znakomita zabawa. Czyli Georges Perec w dziele "O sztuce oraz sposobach usidlania kierownika działu w celu upomnienia się o podwyżkę" (W.A.B., 2011).

Cóż to za bełkot? - znów odezwą się sceptycy i ci, którzy literaturę przyzwyczaili traktować się z jedynie słuszną powagą. Będą też oni przy okazji wskazywali na błędy ewidentne: brak interpunkcji, potok słów, powtórzenia i innego rodzaju nieakceptowane niechlujności.

Tychże spieszmy więc uspokoić, że Perec pisząc swoją książkę nie tylko nie był niespełna rozumu, ale wszystko doskonale wcześniej przemyślał. Nie działał zresztą sam.

Georges Perec - francuski pisarz żydowskiego pochodzenia (o polskich korzeniach!) - należał do głośnej grupy OuLiPo, która lubowała się w grach słownych. Panowie skupieni wokół "Warsztatu Literatury Potencjalnej" konstruowali swoje dzieła literackie w oparciu o prawa rządzące naukami ścisłymi, przede wszystkim matematyką. W rezultacie - jak wylicza autor posłowia, Bernard Magné - Perec obierał sobie za cel: napisać tekst bez a, czy też bez e; napisać tekst, który tak samo czyta się od przodu, jak i na wspak; spisać wszelkie pokarmy stałe i płynne, które pochłonął w ciągu roku tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego czwartego; interesować się nie tym, co nadzwyczajne, ale tym, co najzwyczajniejsze w świecie... I tak dalej, i tak dalej. Setki podobnie absurdalnych pomysłów.

Więcej TU (dostęp płatny).

170 lat Pani Elizy

2011-06-04T00:15:00.000+02:00

Z okazji 170. rocznicy urodzin Elizy Orzeszkowej - okolicznościowy portecik biograficzno-publicystyczny.

INTELIGENCJA. Oto w roku 1866 Eliza Orzeszkowa kończy lat 25.

Za sobą ma już nieudane małżeństwo (Piotra Orzeszkę, ziemianina i sąsiada, poślubi w wieku 16 lat; nie kocha go jednak, dlatego, gdy po powstaniu styczniowym zostaje skazany na wygnanie na Syberię, musi wyjechać tam sam).

Przed sobą - jedną wielką niewiadomą (co - jak wiemy dzisiaj - oznacza mocną pisarską pozycję, która będzie wynikiem wieloletniej pracy. "Różnych prób i błędów, potknięć i upadków" - jak podkreśla historyk literatury, Grażyna Borkowska).

Oto więc w roku 1866 Eliza Orzeszkowa debiutuje jako publicystka na łamach warszawskiej "Gazety Polskiej" tekstem o dziele Henry'ego Thomasa Buckle'a. Obszerne omówienie "Historii cywilizacji w Anglii" stanowiło recenzję szczególnej wagi. "Nie było to sprawozdanie z lektury - to był manifest" - stwierdzi w przyszłości Maria Żmigrodzka. A Grażyna Borkowska dopowie: "Orzeszkowej bardzo odpowiadała wizja historii zaprezentowana przez angielskiego filozofa, jednego ze współtwórców nowoczesnej socjologii. Proces dziejowy, uwolniony od ingerencji boskiej i poddany racjonalnej pracy człowieka, stwarzał obiecujące pole działania dla młodej pozytywistki".

Młoda publicystka pisze w tym tekście tak:

"Bo minął już zaprawdę czas przesądów i zastoju, czas marzycielstw i próżnych rojeń rozkwitających niegdyś w zbytkach pałacowych (...). Dziś, kto chce żyć jako człowiek, nie marnym chwastem wyrastać, ten musi myśleć, uczyć się, badać i dążyć. Dziś nie wolno spać na pościeli usłanej pojęciami przyszłych wieków. Każda jednostka i naród każdy, aby zajmować miejsce w ludzkości jako żywotny człowiek, nie jak część martwa lub zgniła, musi własnymi siłami pracować, uczyć się i działać".

Więcej TU (dostęp płatny).

Prawie miliard osób

2011-06-03T11:58:00.001+02:00

Kto nie zrobił sobie (lub najbliższym najmłodszym) prezentu na Dzień Dziecka, ten ma okazję, by to nadrobić. W postaci książeczkowej wychodzą bowiem przygody (nowe!) Bolka i Lolka (Znak, 2011).

(...) Krakowska oficyna Znak Emotikon opublikowała serię książeczek z przygodami małych urwisów.

W ten oto sposób w "Strasznych skutkach oglądania telewizji" Maciej Wojtyszko pokazuje Bolka i Lolka w ciężkiej sytuacji, gdy muszą stawić czoła niebezpieczeństwu i poradzić sobie z telewizyjnym potworem.

"Na przykład idzie sobie Człowiek-Torpeda spokojnie alejką w parku, a tu zza malutkiego drzewa wyskakuje wielki Dinozaur! Jak on się tam schował? Nie wiadomo. W ostatniej chwili Człowiek-Torpeda podskakuje, okręca się w powietrzu i szuuuu... fikołek w górę!"

Z kolei w "Balu przebierańców" Joanna Olech podpowiada, jak najlepiej się przebrać, by dostać pierwszą nagrodę w konkursie.

"- IMBRYK! Jestem przebrany za imbryk - zaśmiał się Bolek. Tu mam dzióbek - ściągnął usta w ciasny ryjek. - Tu mam uszko - wskazał odstające, różowe ucho. - A tu pokrywkę!".

Czyż nie urocze są takie opowieści?

Premierze książeczek z nowymi przygodami Bolka i Lolka towarzyszy wydanie książek z grami i zabawami. Najmłodsi (publikacje kierowane są do dzieci w wieku 4-5 lat) mogą sami malować i wyklejać.

Mało tego. W maju w Bielsku-Białek odsłonięto pomnik Bolka i Lolka. Wydarzenie uświetniły zabawy, pokazy filmów oraz czytanie książeczek z przygodami rozrabiaków. W najlepsze bawili się i ci najmłodsi, i ci nieco starsi młodsi. ;-)

Więcej TU.

44 listy

2011-05-31T11:22:00.000+02:00

Zygmunta Baumana nowa książka to "44 listy ze świata płynnej nowoczesności" (Wydawnictwo Literackie, 2011).

(...) "44 listy" podejmują szereg spraw istotnych i problemów, do których zrozumienia nie wystarczają tylko abstrakcyjne rozważania filozoficzne. Nie diagnozują ani nie tłumaczą ich również zawsze precyzyjnie tabele socjologów skrupulatnie badających strukturę społeczną. Na szczęście Bauman dryfuje pomiędzy tymi dwiema przestrzeniami - filozoficzną i socjologiczną. Co prawda na próżno szukać tu łatwych odpowiedzi na trudne pytania, ale Bauman też nie komplikuje pojęć odnoszących się do - i tak już skomplikowanej do rozumienia - rzeczywistości.

Trzeba jednak wiedzieć, że autor "Płynnej nowoczesności" nie jest myślicielem, który o rzeczywistości mówi zza biurka. Swobodnie posługuje się słowem "Facebook" czy "Twitter". Kiedy trzeba, potrafi też poświęcić osobny list Barackowi Obamie. O seksie pisze bez uprzedzeń, podobnie o kwestiach obcości, ideologii, kapitału, kryzysu czy wielu innych sprawach, o których naukowcy wypowiadają się z powściągliwością godną tzw. osób niezaangażowanych.

Więcej TU (dostęp płatny).

na 150 procent się zaangażowałem

2011-05-20T17:59:00.000+02:00

Historia bywa pisana bardzo ciekawie. Na przykład przez pryzmat wspomnień. Tak jak się to dzieje w przypadku książki Anki Grupińskiej i Joanny Wawrzyniak "Buntownicy. Polskie lata 70. i 80." (Świat Książki, 2011).

"Historia mówiona, język mówiony" - wyjaśniają swoją metodę redaktorki. Piszę "redaktorki", bo to choć ich praca i ich pomysł, to tak naprawdę narratorami są zaproszeni przez nich do wspomnień goście-bohaterowie. Tytułowi buntownicy. Mamy Lecha Dymarskiego, który wspomina o tym jak pracował na hali jako pracownik umysłowy w PKS-ie. Jest Grzegorz Gauden, który czytał z wypiekami na twarzy "Gazetę Poznańską" z 1956 roku. Tomasz Fiałkowski wspomina z kolei o tym, jak czytał - w liceum w trzeciej lub czwartek klasie - "Rok 1984", "Dzienniki" Gombrowicza i "Doktora Żywago". Mnóstwo tu więc przede wszystkim wspomnień, ale wspomnienia osobiste przeplatają się z duchem tamtych czasów - specyficznych, w których bohaterowie na różne sposoby się buntowali.

Przyznam, że lubię tego typu książki z kilku powodów.

Po pierwsze, niektórzy bohaterowie znani mi są współcześnie i w tej współczesności nieco zastygli. Sięgając do czasów ich młodości, dowiaduję się zatem, że kiedyś żyli inaczej, robili co innego. Swobodny tok wypowiedzi - nierzadko jednak niebywale subtelnie prowadzonej - dodatkowo sprawia, że ci bohaterowie mają ludzką twarz: trochę łobuzów, a trochę społecznie niedopasowanych (co jest jakimś tam pocieszeniem w momencie, gdy człowiek sam nierzadko doświadcza tego poczucia).

Po drugie, dzięki tym opowieściom mogę sobie zrekonstruować jeszcze winny sposób rzeczywistość, do której nie mam dostępu, albo mam dostęp z nieco innej pesrepektywy. Lata 80. kojarzą mi się z bandą na osiedlu, bajorkiem, które zamarzało w zimie i po którym można było jeździć, z podwórkowymi przyjaźniami. ;) Okazuje się tymczasem, że wtedy niektórzy inni - nieco doroślejsi ludzie - bardzo mocno walczyli o ważne sprawy. I że taki Lech Wałęsa nie był sam! Niby to się wie z podręczników, historii opowiadanej tu i tam, ale jakoś - po tej książce - doświadcza się ponownego odświeżenia tej wiedzy.

Wspomnienia wzbogacają eseje czy raczej tekściki o tamtym czasie. Między innymi świetnie pomyślany alfabet Hanny Samson oraz szkic o pijaństwie. ;-)

po 17. latach

2011-05-19T14:57:00.000+02:00

Zafon to potęga. Bestsellerów potęga. Czy kolejnym hitem będzie także jego "Pałac Północy" (Muza, 2011)?

(...) Ukazująca się teraz w Polsce powieść "Pałac Północy" to druga książka Zafona, wydana kilka lat przed słynnymi bestsellerami. Ponoć problemem okazywały się prawa autorskie. To specjalnie zresztą nie dziwi - zważywszy na to, jak niekorzystne umowy są w stanie na początku swojej kariery podpisać debiutanci.

Akcja "Pałacu Północy" rozgrywa się zasadniczo w latach 30. w... Kalkucie, gdzie Ben, wychowanek domu dziecka, kończy właśnie wiek uprawniający go do pobytu w jednostce wychowawczej. Tuż przed wyjazdem Ben zabiera niejaką Sheere do Pałacu Północy, gdzie odbędzie się spotkanie jego tajnego stowarzyszenia. Posiedzenie członków ma być ostatnie, ale po makabrycznej opowieści, jaką serwuje Sheere, należy się spodziewać, że to nie koniec. A wręcz początek fascynującej i wciągającej historii.

Fascynującej i wciągającej? No właśnie nie za bardzo... Niektórzy czytelnicy przyznają, że sięgnęli po nową powieść Zafona tylko dlatego, że kochają "Cień wiatru" i "Grę anioła". Nie brzmi to jak pozytywna rekomendacja książki, choć z pewnością jest to dowód niezłej marki, która oczaruje każdego. "Gdyby ktoś zapytał mnie - czy wsiadłabyś jeszcze raz do tego pociągu - odpowiedziałabym TAK. Dlatego, że nie zakrztusiłam się dymem, nie miałam chęci uciekać, a wręcz z ciekawością brnęłam w tą dziwną historię, łaknęłam wyjaśnienia, czekałam na urokliwe momenty i miałam nadzieję, że odnajdę tego klimatycznego Zafona... Czy odnalazłam? W pewnym stopniu tak, ale nie do końca takiego, jakiego oczekiwałam" - pisze na swoim blogu Bellatriks.

Grunt, że Zafon nie abdykował. A więc zaglądamy do "Pałacu...", prawda? ;-)

Więcej TU.

historie bohaterów to rzecz drugorzędna [wywiad z Marcinem Pietraszkiem]

2011-05-17T22:48:00.001+02:00

Z Marcinem Pietraszkiem rozmawiałem kilkanaście dni temu. Wywiad ukazał się prawie dwa tygodnie temu, ale - po szaleństwie Miłoszowym - może warto teraz do niego sięgnąć? No i do książki, która była pretekstem do rozmowy. "Brak Złudzeń" (COMM, 2011).

Tytuł Twojej książki, cytat przewodni (z Houellebecqa) i sam koncept całości - raczej nie napawają optymizmem. Przynajmniej na pierwszy rzut oka. Muszę więc spytać, z czego w zasadzie zrodził się "Brak złudzeń"?

- Na początku był protest, poczucie niezgody. Nie to, żebym był jakimś wielkim buntownikiem, nie należę do tych, którzy z pochodniami idą na Krakowskie Przedmieście. Coś mi się jednak nie zgadzało, coś nie pasowało. Zdrapywałem lukier, ale pod nim była szarość i brak smaku. Potem był Houellebecq. Poznałem go dość późno, ale natychmiast się zachłysnąłem. Przy "Cząstkach elementarnych" olśniło mnie - wiedziałem już nie tylko co chcę napisać, ale i jak. Wcześniej wydawało mi się, że potrzebuję dla swoich przemyśleń jakiejś zgrabnej fabuły. Houellebecq uświadomił mi, że historie bohaterów to rzecz drugorzędna. Ważniejsza jest istota tego, co mam do powiedzenia. Zacząłem notować swoje myśli, a z notatek wyłoniła się w końcu także fabuła.

- W ciągu całej książki, o ile dobrze zrozumiałem, prowadzisz dyskusje ze współczesnością i (pop)kultura, która, jak wiemy z Freuda, bywa źródłem cierpień. Nieco tę współczesność ośmieszasz, ale jednocześnie wcale nie podsuwasz jakiejś alternatywy. Czyli można albo zapłakać, albo ewentualnie się pośmiać lub nabrać dystansu?

- Alternatywy nie ma. Nie wierzę w alternatywę. W "Braku złudzeń" przedstawiam świat, który nie jest wesoły, ale cóż zrobić? Taki jest. Możesz się próbować zdystansować, możesz próbować go obśmiać, możesz posypywać chodniki cukrem, by twoja życiowa droga była słodsza, ale nie zmienisz istoty rzeczy. Jest w tym coś buddyjskiego. Żadna zmiana nie istnieje, świat pozostaje takim, jakim jest, nieruchomy i niezmienny, pomimo że wciąż mieni się kolorami i pędzi. Chyba chciałem to tylko uchwycić, przedstawić taką "akwarelkę"... Nie chcę wypisywać recept.

Sam czasem się na ten świat wkurzam, ale innym razem bardzo mi w nim wygodnie. Warto mieć świadomość jego niedoskonałości, ale "Brak złudzeń" to nie jest wezwanie do chwycenia za sztandary i wejścia na barykady, by próbować radykalnie zmienić tę rzeczywistość. Jeśli już, to możemy ewentualnie zmieniać drobiazgi, np. zacząć dostrzegać ludzi, których wcześniej mijaliśmy z obojętnością.(...)

Całość TU.

7 dni z Miłoszem

2011-05-16T15:10:00.000+02:00

Wczoraj dokładnie zakończył się 2. Festiwal Miłosza. Działo się. Kto nie był, kto nie widział, kto nie słyszał - ten niech żałuje.

Relacje z poszczególnych dni pod linkami poniżej:

NIEDZIELA (8 maja)
PONIEDZIAŁEK (9 maja)
WTOREK (10 maja)
ŚRODA (11 maja)
CZWARTEK (12 maja)
PIĄTEK (13 maja)
SOBOTA (14 maja)
NIEDZIELA (15 maja)

Miłej lektury:)

prawie 1000 stron

2011-05-15T15:33:00.001+02:00

Dziś kończy się 2. Festiwal Miłosza. Zostaniemy po nim z kilkoma książkami. Przede wszystkim z ogromną biografią Miłosza pióra Andrzeja Franaszka (Znak, 2011).

(...) Dyskutować z poszczególnymi faktami tej biografii - to będzie zadanie, do którego pewnie już gotują się badacze. I ci, którzy mają do Miłosza o wiele rzeczy żal. Będzie ciężko, bo - jeszcze raz powtórzmy - to naprawdę kawał dobrej roboty. Będzie też ciężko im podważyć całościowo pomysł pisarski Franaszka. Mamy tu bowiem nie tylko do czynienia z narracją spójną i potoczystą - co w języku zwykłych czytelników oznacza: "się czyta!" - ale i z piórem, które czuje materię. Wzniosłość formy, szacunek do słowa połączone z dystansem i lekką ironią, a także prowadzona z wyczuciem refleksja nad geniuszem (sam Franaszek zdaje się pisać w pewnym momencie, że to nie do końca mu się udało - ale to chyba akurat niepotrzebne zastrzeżenie) stanowią o jakości tej biografii i niebywałym jej uroku.

Franaszek pisze zresztą frazą jakby nie z tej epoki. Ot, dwa zdania z brzegu: "Wysłany na stację furman powozi bryczką ostrożnie, bo w brzuchu jego pasażerki rośnie dziecko. 30 czerwca, w znaku Raka, przychodzi na świat chłopiec, któremu na chrzcie zostaje nadane imię Czesław".

Jest tu i dostojeństwo i, nieco czasem archaicznie stylizowana, powaga pomieszania z błahością losu ludzkiego. To zdaje się w wypadku bohatera tej biografii strzałem w dziesiątkę.

Podczas spotkania promocyjnego biografii na 2. Festiwalu Miłosza obecny na dyskusji prof. Marian Stala z Uniwersytetu Jagiellońskiego powiedział, że praca Franaszka zmienia sposób patrzenia na poetę. I że książka jest tak szczegółowa i tak świetnie pomyślana, że każdy następny, kto będzie miał nowe pomysły biograficzne, będzie musiał traktować to dzieło jako ważny punkt wyjścia.

I to jest chyba dobre podsumowanie lektury tomiszcza "Miłosz. Biografia" autorstwa Andrzeja Franaszka.

Całość TU [dostęp płatny].

Jan Paweł II

2011-04-30T14:27:00.000+02:00

Jan Paweł II jest teraz w centrum uwagi. Z wiadomych powodów. Pewnie niektórzy więc sięgną po książkę Leszka Kołakowskiego "Kościół w krainie wolności. O Janie Pawle II, kościele i chrześcijaństwie" (Znak, 2011).

(...) z tej książki dowiadujemy się, jak sceptyczny i skrajnie racjonalny Kołakowski przemienia się w człowieka specyficznej wiary. Znaleźć ją można w wypowiedziach filozofa datowanych zwłaszcza po śmierci Jana Pawła II.

"Swego czasu i interesowałem się dziejami papiestwa w sposób złośliwy, wyszukując fakty źle o papieżach świadczące" - mówi w rozmowie z Mentzlem. Równocześnie wyznaje, że Jan Paweł II przez swoją postawę (postawę właśnie, a nie słowo!) pokazał wartość swojej działalności na rzecz dialogu między religiami. Określić to można mianem siły gestów Jana Pawła II. "Kiedy Papież modli się w synagodze albo w zborze luterańskim, to chociaż nie wypowiada przy tej okazji żadnych rytualnych twierdzeń, żadnych haseł ekumenicznych, sam ten fakt ma znaczenie większe niż jakiekolwiek oznajmienia doktrynalne".

To, jak i kilka innych stwierdzeń filozofa o Janie Pawle II, pokazuje, że jednak nie da się wszystkiego ogarnąć umysłem i przenicować rozumem. Narzędzia filozoficzne nie zawsze wystarczają. Dlatego też pod koniec tego zbioru Kołakowski mówi w ten sposób: "Poza wiedzą, jaką rolę pontyfikat Jana Pawła II odegrał, mam poczucie, że to był człowiek obdarzony świętością".

Obok "wiedzy" pojawia się więc i "poczucie". Odruch, rzeczywiście, bardzo ludzki. Nie tyle filozofa do świętego, co... człowieka do człowieka".

Więcej TU.

Rzeźnia numer pięć

2011-04-08T14:48:00.001+02:00

Któż się boi Kurta Vonneguta?! Ja! Boję się jego pesymizmu, bo wprowadza mnie w zły nastrój. I w ogóle w złe samopoczucie. I światoodczucie. Jednocześnie nie umiem się powstrzymać, gdy trafia do księgarń wznowienie jego dzieł. Na przykład "Rysio Snajper" (Albatros/Kuryłowicz, 2011).

"Moi przodkowie przybyli do Ameryki w tym czasie, kiedy nie stała tu jeszcze nawet Statua Wolności. To było gdzieś około 1840 roku. Niemieckie pochodzenie stanowiło jeszcze jakiś temat podczas rodzinnych rozmów, kiedy dobre sto lat później poślubiłem moją pierwszą żonę. Niechęć, odczuwana przez wielu Amerykanów dla wszystkiego, co niemieckie, ma zresztą mniej wspólnego z obydwoma światowymi wojnami niż z tym, że w porównaniu do Brytyjczyków czy Włochów, niemieccy imigranci przybywali tu zamożni i dobrze wykształceni. To Niemcy zakładali banki i robili wielkie interesy" - mówił w jednym z wywiadów. W tym charakterystycznym, tak kpiarskim, jak i autoironicznym, tonie doskonale słychać, jak obco mógł czuć się Vonnegut. Ta obcość zresztą dotyczyła nie tylko sfer kulturowych czy społecznych. Sięgała ona o wiele dalej, a satyra, ostry dowcip nie miały wcale być ćwiczeniem z dystansu do rzeczywistości - one miały podkreślić i zaakcentować dystans, który Vonnegut nosił w sobie.

"Śmiejący się prorok zagłady", "Zawsze w służbie jednostki, a przeciw systemowi", "Czytając jego książki, śmiejemy się w samoobronie" - recenzowały książki pisarza amerykańskie magazyny. Te recenzje przypomina na okładce "Rysia Snajpera" Albatros/Kuryłowicz. Książka Kurta Vonneguta ukazała się zaledwie kilkanaście dni temu na rynku, a wydawca już zapowiada wznowienia kolejnych bestsellerów popularnego pisarza. W nowej szacie graficznej ukazać się mają między innymi te najbardziej znane - z "Śniadaniem mistrzów", "Kocią kołyską" i "Rzeźnią numer pięć" na czele. Smakosze doskonałego humoru połączonego z bezkompromisowym spojrzeniem na świat powinni zacierać ręce. I szykować miejsce na półce. Pod warunkiem oczywiście, że nie mają już tam osobnego działu pt. "Vonnegut". Wypełnionego szczelnie książkami tego znakomitego prozaika.

Więcej TU.

70-letni Jaś

2011-04-04T13:25:00.005+02:00

Książka wspomnieniowa o Jasiu Stoberskim (Korporacja Ha!art, 2010) musiała być nieco melancholijna. I taki też musiał być tekst o nim.

(...) O takich ludziach jak on mówi się, że życie mieli spokojne. Najgorsza była starość. To znaczy nie najgorsza, ale taka jakaś mało przyjemna. Nawet gdy przyjaciele chcieli dobrze.

Około 1992 roku Paweł Heszen, literat, który miał willę w Prokocimiu na obrzeżach Krakowa, odebrał telefon. W słuchawce głos Jasia oświadczył, że oto Jaś jest chory i że ma prawdopodobnie zapalenie płuc, ale że nie chce iść do szpitala i czy w związku z tym mógłby Jaś przyjechać do Pawła do domu, oczywiście za opłatą, z lekarzem, wszystko będzie dobrze, to tylko kilka dni.

Dziwne to było, bo samowystarczalny Jaś nigdy wcześniej o nic nie prosił.

Paweł Heszen oczywiście się zgodził.

„Żonie nic nie powiedziałem, bo bałem się, ze go nie przyjmie. Kiedy wróciła z pracy po południu, Jaś już leżał w naszym reprezentacyjnym pokoju, w pościeli i w butach , bo mu wiecznie było zimno. Twierdził, że ma obniżoną ciepłotę ciała”.

Jaś więc zamieszkał u Heszena. Nie zachowywał się wzorcowo. Myć się nie chciał. Głowę trzeba było mu smarować oliwą, żeby nie śmierdziało. Z piersi brud należało niemal zdrapywać. Ponadto z jakiegoś dziwnego powodu Jaś drzwi w ustępie smarował kupami.

Nie było łatwo, ale Heszen sprawił, że ponad 70-letni Jaś miał solidną opiekę, obiadki zapewnione, nawet czytanie książek na dobranoc. Taki być może pierwszy normalny dom. Jakiego nie miał nigdy wcześniej.

Do czasu, gdy Jaś któregoś dnia zniknął z domu Heszena. Po prostu. Bez słowa. (...)

Więcej TU.

1989-2009

2011-03-25T12:49:00.004+01:00

Korporacja Ha!art wydała dwa przewodniki podsumowujące ostatnie 20 lat w kulturze polskiej. Jeden z nich dotyczy ściśle literatury.

Książkę, jak pisze w jednym z pierwszych zdań Piotr Marecki, "należy traktować jako narrację autorską po najważniejszych tendencjach literatury polskiej ostatnich dwudziestu lat". To ważna uwaga i wiążąca - zwłaszcza dla tych, którzy spodziewaliby się uniwersyteckiej syntezy o polskim piśmiennictwie od roku 1989 do 2009. Żadnej syntezy, żadnych podsumowań, żadnych jasnych konstatacji tu nie znajdziemy. Jest za to pewien twórczy bałagan, przez który - kto odważny! - można się przedzierać, próbując znaleźć dla siebie przyjazny zakątek.

Trudno jednocześnie powiedzieć o jakiejś spójności pokoleniowej. Choć wiele wątków przewija się na wielu równoległych planach i choć sąsiedztwo np. "literatury mniejszości seksualnych" z "liberaturą" wydaje się naturalne, to z trudem doszukiwać się tu należy ciągłości czy logiki. Ostatecznie każdy idzie w swoją stronę, co pokazują kariery zaczynających czy związanych z "Ha!artem" - Igora Stokfiszewskiego, Grzegorza Jankowicza, Jakuba Żulczyka, Michała Olszewskiego, Sławomira Shutego.

Swoją drogą, widać także jak na dłoni, że choć personalia się zmieniają, pewne porządki a czasem obyczaje pozostają stałe. Młodzi dorastają (dziś większość autorów zbliża się do 40.), niszowi trafiają do głównego nurtu (na przykład Michał Witkowski publikujący ostatnie książki dla Świata Książki), niedofinansowani stają się nieźle opłacani, natomiast środowiska literackie ciągle zdominowane są przez płeć męską (i nic nie zmieni tu fakt, że być może najwięcej odświeżających uwag ma Izabela Filipiak).

Tak czy siak - pouczająca i, niech pozwolę sobie na osobisty wątek, mocno sentymentalna to lektura. Dowód na to (zresztą jeden z wielu dowodów!), że w ciągu tych ostatnich kilkunastu lat działo się coś więcej niż dynamiczny rozwój telewizyjnych show i masowy spadek czytelnictwa. Mimo wszystko.

Więcej TU.

2. Zblazowanie

2011-03-20T11:57:00.005+01:00

Dobra gawęda to podstawa. Tak chyba twierdził Henryk Rzewuski. I w sumie od tamtych czasów niewiele się zmieniło. Poza tym, że zamiast gawęd kameralnych, mamy gawędy masowe w postaci np. seriali telewizyjnych.

Tym razem, nieco archiwalnie, sięgam po biografię Françoisa Rosseta i Dominique Triaire o Janie Potockim (W.A.B., 2007). Rzecz to, w istocie, nie najnowsza, ale godna polecenia i lektury. Na kilka godzin.

Książka posłużyła mi do portreciku zamieszczonego w "Magazynie" "Dziennika Polskiego". Artykuł w całości opublikowany został 11 marca br. Teraz fragment:

2. Zblazowanie

O ile wiadomo, jak zwalczyć nudę (np. książkami), o tyle o wiele trudniej okazuje się zwalczyć swoje pochodzenie. Młody hrabia uczestniczyć musi w różnych posiedzeniach, przyjęciach, zabawach, swawolach. Ma przy okazji możliwość posłuchania plotek. Jak na przykład tej o niestrawności, "której ofiarą padł ambasador sułtana, ocalony in extremis przez osobistego lekarza Józefa II, ku wiecznej chwale medycyny europejskiej, głoszonej później w Maroku".

Nuda?

Owszem, nadal nuda. Aczkolwiek dla młodego marzyciela takie - czasem rzucone półsłówkami historyjki - stają się podnietą do działania. Wynika z tego: a to podróż na Wschód, a to do Turcji, a to do Egiptu, Holandii, Hiszpanii...

No i Maroka, by sprawdzić, jak tam rzeczywiście jest.

Zresztą w tym czasie, jako dwudziestokilkuletni hrabia, Potocki zdaje sobie sprawę, że od biesiad woli przygodę.

Wystawne życie? Raczej nie.

Etykieta? Drażni.

Biografowie Potockiego piszą piórem zdecydowanym: "Niech sobie Wiedeń będzie uwodzicielskim, zabawowym miastem, ale wezwania świata - tego prawdziwego, a nie wytwornego - są o wiele silniejsze".

Zaczyna się więc podróżnictwo w życiu Potockiego. Obfite, bo zamożny paniczyk może sobie na to pozwolić. Podróż jako doświadczenie świata ma być szansą na uwolnienie się z arystokratycznego gorsetu.

dwa kanony wyobrażeń

2011-03-18T20:43:00.003+01:00

Swietłana Aleksijewicz pisze książki przejmujące. Takie na przykład jak "Wojna nie ma w sobie nic z kobiety" (Czarne, 2010).

Jedno z podstawowych pytań autorki podczas pisania książki nie brzmiało więc: "uczestniczyły w tym wszystkim kobiety?", ale: "dlaczego kobiety nie potrafiły obronić własnej historii?" i "dlaczego kobiety nie potrafiły obronić swoich własnych słów i uczuć?". Łatwo się domyślić, że odpowiedzi na te kwestie nie są jednoznaczne. Równocześnie jednak nie trudno odgadnąć, że układają się one w specyficzny pejzaż sytuacji kulturowej i społecznej.

Aleksijewicz porównuje w ten sposób swoją pracę do renowatora czy wręcz budowniczego. Ze skrawków wspomnień, małych cegieł słów, odprysków historii buduje ona świątynie. "Z naszych uczuć. Z naszych pragnień i rozczarowań. Z naszych marzeń" - pisze sama.

Wchodząc głębiej w tekst, łatwo na początku nie dostrzec różnic pomiędzy historiami znanymi z dotychczasowych relacji wojennych a tymi zawartymi w książce. Wojna, koszmar uniwersalny, niesie grozę, spustoszenie, nicość, zwątpienie i uruchamia zarazem - niewidzialny często w czasach pokoju - ludzki heroizm. Pisze o tym wszystkim Aleksijewicz, to fakt. Nie różni się w tym od wielu autorów opowieści okołowojennych.

Jednocześnie jednak - już w trakcie czytania - uświadamiamy sobie, że jej pisanie ma inny rytm czułości, jest wyostrzone pod innym kątem obserwacyjnym. Skupiona na kobiecych doświadczeniach, autorka odkrywa przysłoniętą dotąd przestrzeń egzystencji. Przestrzeń, bez której nie tylko trudno sobie wyobrazić społeczną historię wojny w ogóle, ale i również historię społeczną poszczególnych krajów i kultur.

"Opowieści kobiet łamały dwa kanony wyobrażeń o wojnie: sowiecki i męski" - mówiła Aleksijewicz w wywiadzie dla "Rzeczpospolitej". "Cenzorzy pytali: ‘Po co pani pisze o menstruacji? O tym, że kobiety chodziły w spodniach? Czemu nie o walce i bohaterstwie?'. A mnie jedna z pań na pytanie, co na wojnie było najstraszniejsze, odpowiedziała: ‘Myślisz, że umieranie? Nie - chodzenie przez cztery lata w męskich gaciach'"

Więcej TU (dostęp płatny).

Wtorek, 15 marca, godz. 19

2011-03-14T21:07:00.003+01:00

Dla tych, którzy mają czas i ochotę w Krakowie... Zapraszam bardzo gorąco. :-)

Kraków, Klub LOKATOR, ul. Krakowska 27, 15 marca, godz. 19.

Będę ja i Iza Sowa. :-)

80 tysięcy taksówek

2011-03-10T16:06:00.003+01:00

Bardzo gorąco, ale to gorąco, polecam książkę "Taxi"(Karakter, 2011). Raz - ze względów oczywistych: sytuacja w Egipcie. Dwa - ze względów osobistych: mój tato przez pewien czas też był taksówkarzem.

(...) Budujące rozwiązanie i metafizyczna puenta - to wcale nie wyjątek. W opowieściach zawartych w książce "Taxi" natykamy się na nie co chwilę. Towarzyszy im rozczarowanie innymi ludźmi, złymi wyborami życiowymi (ale politycznymi też) i - mimo wszystko ważna, choć wcale nie każdy przyzna, że najważniejsza - bieda.

Jeden z taksówkarzy musi zapłacić tysiąc dwieście funtów miesięcznie. Przysiągł przed żoną na rozwód po trzykroć (a to jedna z mocniejszych przysiąg), że nie wróci do domu aż do momentu, gdy nie zapłaci za całość. Dlatego w aucie je, pije. Jest przemęczony, ale zdeterminowany. I pracuje nieustannie.

Czasem taksówkarzy najdzie refleksja natury społeczno-ekonomicznej: "To niby nie wiedzą, przez co się rozwala gospodarka? Przez ludzi się rozwala. Dasz pan wiarę, kraj taki jak Egipt, gdzie ludzie wydają przeszło dwadzieścia miliardów funtów rocznie na telefon... Dwadzieścia miliardów funtów! Czyli jakbyśmy nie gadali przez dwa albo trzy lata, to jak by Egipt wyglądał?".

Obok krytyki społecznej często daje się słyszeć także krytyka instytucji. Jeden z kierowców tak komentuje decyzje władzy: "Pan wie, że przedtem to pasy były traktowane jako wyposażenie luksusowe, czyli pobierali od nich dodatkowe cło. Jak sobie z Arabii Saudyjskiej sprowadziłem toyotę, to żeby nie płacić cła od luksusu, musiałem własnoręcznie wyciąć z niej pasy i zdemontować klimę. Nie minęło parę miesięcy, jak wprowadzili obowiązkowe pasy, czyli luksus, i dodatki stały się normalnym wyposażeniem obowiązkowym. I co wtedy? Wszyscy polecieli kupować pasy. Zrobili na nas interes jak złoto". (...)

Więcej TU (dostęp płatny).

I jeszcze bonus filmowy:

4 opowiadania

2011-03-04T01:21:00.003+01:00

Nowy Schmitt!
Czyli radość dla wszystkich wielbicieli "Oskara i pani Róży".
Zbiór nosi tytuł "Trucicielka" (Znak, 2011).

(...) Niewielki zbiór Schmitta wyróżnia się tym, za co cenili czytelnicy poprzednie książki francuskiego autora. "Odette i inne historie miłosne", "Oskar i pani Róża" czy "Małe zbrodnie małżeńskie" to majstersztyk maksymalnego użycia słowa przy minimalnej powierzchni dla snutej opowieści. Schmitta nie interesują zresztą przygody, perypetie, zmiany losu, scenografii, otoczenia. Najwięcej miejsca poświęca on duszy i człowiekowi. Zahacza się na jednym - nasączonym na ogół filozoficznym smakiem - problemie, by poddać go obórce i dać przestrzeń do rozważań czytelnikowi.

"Wolter mówił, że najlepsze książki to te, które w połowie zostały napisane przez wyobraźnię czytelnika" - stwierdza Schmitt i w zasadzie trudno z nim (i z Wolterem) polemizować w tej kwestii. Moralne (i niemoralne), rozświetlające rzeczywistość i świadomość (ale i często mroczne) historie francuskiego pisarza skłaniają do refleksji.

"Czasem myślę, że opowiadania mnie rozwijają, bo jestem przede wszystkim człowiekiem teatru" - pisze autor "Trucicielki" w dołączonym do zbioru dzienniku. Precyzuje też różnicę między większą formą prozatorską a opowiadaniem właśnie: "O ile powieść można traktować trochę jako graciarnię, o tyle nie jest to możliwe w wypadku opowiadania. Trzeba dokładnie odmierzyć przestrzeń przeznaczoną na opis, na dialogi, na rozwój wydarzeń. Najmniejszy błąd w budowie utworu jest od razu widoczny. Upodobania też".

W przypadku Erica-Emmanuela Schmitta czytelnicy jednak na ogół błędów nie widzą. Dla pisarza nie może być chyba lepszej rekomendacji. (...)

Więcej TU (dostęp płatny).

osiem opowiadań

2011-02-24T12:28:00.004+01:00

Jacek Dukaj zbiór opowiadań "Król Bólu" (Wydawnictwo Literackie, 2010) wydał jeszcze w ubiegłym roku. Czytamy go teraz, bo właśnie dzisiaj Dukaj odbiera nagrodę Krakowskiej Książki Miesiąca.

Co złożyło się na "Króla Bólu"? Na osiem opowiadań połowa z nich nie była wcześniej nigdzie publikowana. Wyjątkiem są: "Szkoła" (opublikowane w "Nowej Fantastyce" w roku... 1996), "Crux" (ze zbioru "PL +50. Historie przyszłości"), "Serce Mroku" (także z "Nowej Fantastyki" z roku 1998) oraz "Aguerre w świcie" (z antologii "Wizje Alternatywne 3"). Cały tom zresztą miał ukazać się w 2005 roku jako drugi regularny zbiór opowiadań Dukaja. Niejako "po drodze" wydarzyło się jednak kilka ważnych rzeczy literackich, w tym "Lód" i "Wroniec" - dwie osobne książki, które też były planowane jako opowiadania.

Wypada o tym wszystkim wiedzieć i mieć tego świadomość, bo to doskonale pokazuje nieplanowany (aczkolwiek schludnie porządkowany potem) chaos działalności twórczej Dukaja. Rozbita na kilka pomysłów dyscyplina pisarska autora "Katedry" działa w myśl zasady wolnego rozwoju i rozmachu. "Po co się ograniczać" - stwierdza wielokrotnie Dukaj, tocząc swoje narracje fabularne; a w zasadzie - chciałoby się rzec: tocząc i tocząc.

Ot, weźmy pierwszy z brzegu tekst, "Linię oporu". Opisana jest tam, z grubsza rzecz biorąc, historia Pawła Kostrzewy, głównego bohatera, który zarazem jest Kreatywem i ma za zadanie zbudowania wewnątrz fikcji zbudować fikcję i w ten sposób fikcję przezwyciężyć. Już w sam fabularny zamysł wpisana jest nieskończoność produkcji znaczeń - niejako na zasadzie gry (zresztą stylistycznie autor nawiązuje np. do języka komputerowych gier) mnożą się układy, mechanizmy, konfiguracje. Oczywiście Dukaj używa tylko tych, które tworzą fabułę, pokazują rozmach wyobraźni, pozwalają zrozumieć zamysł. Czasem jednak ulega kolejnym kombinacjom.

Nieumiarkowanie Dukaja w ilości zapisywanych na kartkach słów (skandaliczne nie tylko i dla poetów, ale i dla większości współczesnych autorów prozy, których cierpliwość na ogół kończy się najwyżej na 300. stronie) wpisane jest w nieumiarkowanie intelektualne. Cały zbiór zaczyna się od cytatu z Kawafisa, a potem mamy Nietzschego, Whiteheada, Lema, a nawet fragmenty encykliki Jana Pawła II. To cytaty wprost. Bo aluzji i odniesień do postaci politycznych, zjawisk świata kultury itd. - jest bez liku.

Więcej TU.

w ciągu ostatnich kilkunastu miesięcy

2011-01-21T17:37:00.005+01:00

Z Michałem Pawłem Markowskim, tegorocznym laureatem Nagrody im. Wyki, spędziłem prawie cały tydzień - a to przygotowując rozmowę z nim, a to czytając jego książkę, a to uczestnicząc w uroczystości wręczenia wyróżnienia. Książkę, "Słońce, możliwość, radość" (Czarne, 2010), polecam z czystym sumieniem - podobnie zresztą jak i inne książki Markowskiego.

O książce sporo pisałem wczoraj w "Magnesie". Fragment - przykładowy - brzmi tak:

"Jeden z esejów w tej książce nosi tytuł ‘Coś za coś'. To bodaj najkrótsza definicja pisania. Słowa za rzeczy, wspomnienia za doświadczenia, obrazy za rzeczywistość, literatura za sport" - pisze w pierwszych słowach prof. Markowski. I za chwilę omawia krąg wielkiej wymiany, w który wkraczamy, gdy piszemy (i nie tylko).

Uświadamia także, zdawałoby się, oczywistość: że słowa to nie wszystko. Pisze sprytnie: "Ogromna masa naszego doświadczenia bez słów się świetnie obywa i każdy wie, o jakich doświadczeniach tu mówię".

Markowski w słowie "Od autora" wyjaśnia także, że jego książka jest "egzystencjalnym raptularzem". Teksty w niej zamieszczone powstawały w ciągu ostatnich kilkunastu miesięcy, w Krakowie i w Nowym Jorku. Dotyczą zaś zjawisk, postaci, wspomnień, problemów, obrazów - tych, które wzbudziły jakieś emocje.

Mamy więc tu podszyty sportem i Proustem esej o czytaniu (i pisaniu).

Mamy więc tu podszyte Szeherezadą rozważania o naturze (czy raczej kulturze) opowieści.

Mamy więc tu aktualny (zwłaszcza w ostatnim czasie) tekst o życiu opisanym...(...)

"Słońce, możliwość, radość" to książka-perła, kolekcja fotografii z egzystencjalnej podróży - fotografii tworzonych za pomocą słowa. Dowód ogromnej pasji, nieokiełznanego pragnienia, a także ogromnego zdziwienia pomieszanego z otwarciem na rzeczywistość. Tej świeżości i odwagi spojrzenia, czytając książkę, się profesorowi zazdrości; tę świeżość i odwagę chce się u niego studiować.

I jeszcze rozmowa z prof. Markowskim. W całości dostępna TU:

Pisze Pan w pierwszym eseju swej najnowszej książki "Słońce, możliwość, radość", że sport przyczynił się do pisania. A ja - nieco przekornie - zastanawiam się, jak wygląda czytelniczy trening przed startem w pisarskich zawodach?

- Zwykle powiada się, że między sportem a literaturą istnieje jedno tylko powinowactwo, takie mianowicie, że o sporcie można — lepiej lub gorzej — pisać. Otóż dla mnie sport był od wczesnej młodości takim samym intensywnym przeżyciem, jak później — i jeszcze dziś — pisanie. Nie ma, według mnie, między tymi doświadczeniami zasadniczej różnicy. Podobnie jak pisanie angażuje zmysły i jest długotrwałym wysiłkiem fizycznym opartym na skutecznej taktyce, tak i sport, na pewnym poziomie, pozwala rozumowi inaczej zawiązywać relacje ze światem, niż ma to miejsce w codziennym obcowaniu z ludźmi. Pisanie dla mnie to taka sama dyscyplina jak piłka nożna, koszykówka czy pływanie. W obu przypadkach — literatury i sportu — potrzebna jest żelazna dyscyplina, długotrwały trening i skuteczny występ. Prawdziwi sportowcy i pisarze nie grają nigdy na remis, każdy chce pobić rekord życiowy i daje z siebie wszystko. Jak wygląda trening przed startem w pisarskich zawodach? Piszący trenuje swoje pisanie zanim jeszcze się dowie, w jakiej dyscyplinie przyjdzie mu startować. Zawody zwane życiem trwają cały czas. Pisanie pozwala się w nich jakoś odnaleźć.

- Czytam u Pana, że słowa "na próżno, na próżno" starają się wyrazić nieme doświadczenie. Skoro "na próżno", to jakiego rodzaju grą jest tak naprawdę pisanie?

- Jeśli pisanie jest grą, to jego stawką jest całe życie. Uważa się, że prawdziwe życie jest zawsze gdzie indziej, zawsze poza literaturą, która tworzy jedynie fikcję. Otóż fikcję, która pozwala nam żyć, nie pozwalając dotykać "nagiego życia", tworzymy codziennie i z tego punktu widzenia nie ma różnicy między literaturą a codziennością. I tu, i tu szukamy sposobów na obłaskawianie świata, na jego rozumienie, na zamieszkanie w niezamieszkiwalnym. Kto pisze, stara się powiedzieć coś, czego nigdy do końca nie wypowie, więc zmuszony jest wciąż podejmować próbę wyrazu, podobnie jak nigdy się życia nie wyżyje do końca, a jednak każdy z nas codziennie stara się przeżyć swoje życie jeszcze skuteczniej. I tu, i tu czeka na nas jedynie klęska: podobnie jak nigdy nie wyrazimy tego, co najważniejsze, tak i nie przeżyjemy samych siebie.

Ponad 1000 stron w przeciągu 5 lat

2011-01-13T17:30:00.005+01:00

Rok 2011 to rok Miłosza. Ostrzymy zmysły i czekamy na atrakcje. Na razie mamy książkę "Rozmowy polskie. 1999-2004" (Wydawnictwo Literackie, 2010).

Wiele poglądów Miłosza to kwestie niewątpliwie dyskusyjne. O feminizmie mówi poeta na przykład tak: "Oczywiście, mnóstwo wariatek lata". Potem dodaje: "Ulubioną moją postacią w literaturze polskiej jest Telimena. Uważam, że to najciekawsza postać, ponieważ jest przymuszona finansowo do szukania męża". Gdzie indziej powie z kolei: "No, Piłsudski robił dużo błędów".

Zaskakująco - ale i jakże odkrywczo - opowiada o Polsce współczesnej. Na pytanie, kto rządzi nad Wisłą, mówił: "Obawiam się, że biurokracja". Gdzie indziej poglądy na kraj, w którym zdecydował się zamieszkać, wyraża nawet ostrzejsze. I budzące o wiele więcej kontrowersji. Widać to wyraźnie, gdy mowa o sprawach społecznych, religijnych, ale także i przemian cywilizacyjnych.

Zaskakująco dużo wypowiedzi pada w związku z religią i kościołem. Czesław Miłosz nie tylko mówi o Janie Pawle II w kontekście swojej twórczości ("powiedział mi, że w swoich wierszach robi pan jeden krok w przód, a jeden w tył"), ale i także ocenia decyzje kościelne w sprawach obyczajowych.

Więcej TU (dostęp płatny).

siedem nowości na 2011 rok

2011-01-07T15:07:00.003+01:00

Nowy rok to nowe książki. Zacieramy więc ręce. :-)

Zapowiada się dużo interesujących propozycji. Dzisiaj siedem z nich anonsuje TU, są to:

* nowa książka Marka S. Huberatha "Vatran auraio" (Wydawnictwo Literackie)
* korespondencja Mrożka z Axerem i Lemem (Wydawnictwo Literackie)
* Marylin Monroe, jakiej nie znamy (Wydawnictwo Literackie)
* opowieść Dehnela o Goi (W.A.B.)
* powieść 'dresiarska" Jakuba Małeckiego (W.A.B.)
* nowy kryminał Marcina Wrońskiego (W.A.B.)
* książka Grossa (Znak)

w sześćdziesiąt lat po uchwaleniu

2011-01-05T13:04:00.003+01:00

Nowy tom z tekstami Zygmunta Baumana to tom rozmów z nim. "Żyjąc w czasie pożyczonym" (WL, 2010).

(...) Siłą wywodu Baumana jest słabość jego ideologii. Bauman w książce o wielkim kryzysie, wychodząc od poważnych i dobitnych tez (z którymi nietrudno się zgodzić), uwodzi, by za chwilę przypomnieć, że rzeczywistość w gruncie rzeczy umyka i nie jest w żadnym wypadku taka, jaką nam się zdaje.

Owszem, tom rozmów z Citlali Rovirosą-Madrozą to szereg dyskusji na ważkie tematy: państwa opiekuńczego w epoce globalizacji gospodarczej (opieka, zdaniem filozofa, niekoniecznie musi znaczyć coś dobrego; czasem wręcz może prowadzić do zniewolenia), demokracji i suwerenności (omówionej za pomocą lektury "Możliwości wyspy" Michela Houellebecqa), ludobójstwa (wspominając na przykład o "klaustrofobicznych" aktach ludobójstwa) czy nieubłaganej logiki biotechnologii. Sytuacja wyjściowa - kryzys ekonomiczny - zyskuje więc w tych rozmowach szersze znaczenie. Bauman dotyka kryzysów na wielu poziomach, zwracając najmocniej uwagę na wymiar społeczny. Nic w tym jednak dziwnego. W końcu mamy do czynienia z wyrafinowanym badaczem, który - jak mało kto - potrafi zdiagnozować z nieco szerszej perspektywy to, co się dzieje wokół nas. (...)

Więcej TU (dostęp płatny).

Po drodze oczywiście zahaczyłbym z 40 innych pisarek [wywiad z samym sobą ;)]

2011-01-03T13:42:00.003+01:00

Prowincjonalna nauczycielka prowadzi bodaj najpoczytniejszego bloga o książkach. I ma świetne pomysły. Na przykład, by przeprowadzać wywiady z innym blogerem, który - akurat tak się złożyło - wydał książkę. Skutki można obejrzeć TU. A ja dla zachęty przeklejam kilka pytań i odpowiedzi.

Czy są jakieś pytania, które chciałbyś zadać swym rozmówcom, ale nigdy ich nie zadasz ich z uwagi na to, że są one zbyt kontrowersyjnej natury?

Pewnie. Cała masa. Nie będę ich tu wymieniać z uwagi na to, że są one zbyt kontrowersyjnej natury. :-D

Czy wśród aktorów, celebrytów i ogólnie Twoich "gości" często spotykasz się z tzw. wodolejstwem? Zadajesz pytanie, a ktoś mówi zupełnie o czym innym i reaguje dopiero, kiedy zadajesz uparcie wciąż to samo pytanie albo próbujesz go podejść jakoś inaczej ;)

Celebryci są chyba narażeni na to najczęściej, ale tylko dlatego, że zadaje się im wciąż te same pytania. Zaczynam ich powoli rozumieć. ;-) A na poważnie: warto pytać i słuchać. Gdy odpowiadający widzi, że się słucha z uwagą i bacznie obserwuje, przestaje mówić byle co.

Czy przeprowadzasz wywiady z osobami, które Cię denerwują czy starasz się wybierać tylko osoby, które cenisz?

To, że kogoś cenię, nie znaczy, że mnie nie zdenerwuje. I na odwrót. Największy respekt czuję do tych, od których mogę się czegoś nauczyć lub czegoś dowiedzieć.

Czy rozmowa z pisarzami może rozczarować burząc pochlebne wyobrażenie, jakie wytwarza lektura ich książek?

Oj może. Ale nie oceniałbym tego. Zresztą książki w pewien sposób są lepsze od ludzi. Nie mogą zranić.

Po której z rozmów czujesz największy niedosyt lub może i niesmak?

Niedosyt a niesmak to dwie różne sprawy. Niesmaku nie pamiętam, na szczęście. Niedosytu jest całe mnóstwo. Ale może to nie jest takie złe. Lepszy lekki niedosyt niż chroniczny przesyt. Ostatecznie lepiej mieć troszkę autentycznych marzeń niż żyć nadmiarem złudzeń.

PS. Dziękuję pytającym i dziękuję prowincjonalnej nauczycielce. :-)

ledwie widoczny podwójny podbródek

2011-01-01T19:55:00.005+01:00

W Nowy Rok wkraczamy z nowymi nadziejami. Na więcej szczęścia, więcej radości, więcej sukcesów, więcej odwagi. Tego sobie w końcu życzymy. I fajno! A skoro tak - to mam dobrą książkę a propos: "O człowieku, który chciał być szczęśliwy" (Świat Książki, 2010):

Książka ta jest fabularna w stopniu minimalnym. Rzecz dotyczy bowiem historii Juliana, zwyczajnego nauczyciela, któremu pozornie nic nie dolega. Pozornie. Bo gdy, podczas wakacji spędzanych na wyspie Bali, odwiedza pewnego słynnego mędrca, uświadamia sobie, że nie jest szczęśliwy. Oficjalna przyczyna? Brak partnerki. Ale mędrzec uświadamia mu, że kłopoty tkwią o wiele głębiej. W ten sposób zaczyna się podróż w celu odnalezienia siebie.

Będzie pan śnił, że żyje pan w świecie, gdzie wszystko jest możliwe. Proszę sobie wyobrazić, że tego, czego może pan dokonać, nic nie ogranicza. Niech pan postępuje tak, jakby zdobył pan dyplomy wszystkich uczelni świata, miał wszystkie możliwe zalety, nieprzeciętną inteligencję, dar wspaniałego przemawiania, wielki urok osobisty... i wszystko, czego pan zapragnie. Może pan wszystko.

Książka jest napisana właśnie w takim stylu. Nieco Coelhowskim, czym - przyznam szczerze - razi mnie. Podobnie jak rażą mnie wszelkie inne proste recepty obiecujące radykalną zmianę na lepsze. Nie wierzę zresztą w takie cuda. Że jedną książką można zmienić życie; zwłaszcza taką książką, która z założenia ma to zrobić. Od razu. Skutecznie, tanio i prosto.

Najważniejsze zmiany przychodzą raczej niezauważalnie i nieproszenie. Bywa, że z trudem. I że płacimy za nie wysoką cenę. Można oczywiście te zmiany do pewnego stopnia kontrolować, ale nie da się precyzyjnie wszystkiego zaplanować. Zwłaszcza śmierci bliskich czy miłości, która ma do nas przyjść. I zresztą bardzo dobrze. Bez emocji byłoby nudniej i nieludzko. ;-)

Laurent Gounelle wie, co robi. Nieprzypadkowo napisał taką, a nie inną książkę. Jest w końcu specjalistą w dziedzinie rozwoju osobowości. Jego historia zmierza więc ku dobremu zakończeniu, wiadomo. Dla namiętnych czytelników najważniejsze niech będzie jednak stwierdzenie z środka książki. Że rozwijamy się nie poprzez słuchanie tego, co mówią do nas inni, ale przez to, czego sami doświadczamy. :-)

PS. I jeszcze na Nowy Rok - konkurs u prowincjonalnejnauczycielki, gdzie do wygrania moja książka z wywiadami. Zapraszam serdecznie w imieniu organizatorki :-)

15 powieści, 75 opowiadań i 3 teksty literatury faktu [wywiad z Jeffreyem Archerem]

2010-12-26T12:19:00.002+01:00

Jeffrey Archer to jeden z najpopularniejszych pisarzy na świecie. Bywał w Polsce kilka razy - ostatnio w listopadzie z okazji Targów Książki.

Udało mi się go złapać. Niemal znowu "w biegu". ;-) Dzisiaj na stronie Polityki.pl wywiad z nim. Tu początkowy fragment:

Dlaczego Pan właściwie przedstawia się jako opowiadacz historii, a nie jako pisarz?

Cóż. Wszyscy wiemy o zdobywcach prestiżowych nagród czy pracujących na uczelni. To są właśnie pisarze. Opowiadacz historii ma inny dar. To jak gra na skrzypcach czy śpiew.

Technika jednak i tu, i tu jest ważna.

Niewątpliwie. Pisarzom i opowiadaczom historii chodzi o przedstawienie pewnej treści. Ale moim, opowiadacza historii, zasadniczym celem jest sprawić, by czytelnik zechciał przewrócić kartkę na następną stronę.

Rozumie się samo przez się.

Z drugiej strony po trzydziestu latach pracy w słowie jestem gotowy do tego, by stać się pisarzem. Napisałem 15 powieści, 75 opowiadań i 3 teksty literatury faktu. Mogę się więc tak nazywać, prawda?

Owszem, ja bym tak Pana nazwał.

Tak mnie nazywa mnóstwo osób. Ale jednocześnie, paradoksalnie, prawie jedna-trzecia moich czytelników zna mnie przede wszystkim z mojej pierwszej powieści z 1976 roku „Co do grosza”.

I jaki z tego wniosek?

Taki, że większość czytelników oczekuje na dobrą historię. I tu nie liczy się zdanie krytyków – nawet jeśli ci drudzy wyrokują, że najlepszą moją książką są „Ścieżki chwały” z 2009 roku.

Dla Pana liczy się bardziej opinia tzw. zwykłych czytelników?

Oczywiście! Oni piszą do mnie bezpośrednie e-maile. Oni odnajdują siebie w tych historiach. Jestem przyzwyczajony do tego, choć to nie oznacza, że osiadam na laurach.

Co to znaczy? Każda książka to nowe wyzwanie?

Właśnie. I zawsze zaczynam pisanie 1 stycznia. To wyznacza pewien porządek. Teraz na przykład piszę trylogię o Harrym Cliftonie, człowieku, który dorobił się fortuny. Właśnie skończyłem pierwszą część zatytułowaną „Only Time Will Tell” [książka ukaże się w Polsce w przyszłym roku nakładem wydawnictwa Rebis – przyp. red.]. Akcja tego tomu kończy się w latach 40. XX wieku. Do pisania kolejnej części zasiądę dokładnie w Nowym Roku.

Porządek być musi?

Musi. Bo pisanie tego wymaga. Trzeba siebie dyscyplinować i należy usiłować pisać każdą kolejną książkę lepiej od poprzedniej. (...)

w ciągu ostatnich 50 lat [wywiad z Mariuszem Suroszem]

2010-12-23T18:09:00.004+01:00

"Pepiki. Dramatyczne stulecie Czechów" Mariusza Surosza (W.A.B., 2010) to książka, obok której nie można przejść obojętnie. Zwłaszcza gdy jest się zainteresowanym historią naszych południowych sąsiadów. Prawdziwą historią.

Z Mariuszem Suroszem rozmawiam o stereotypach oraz o tym, jak powstawała jego książka.

(...) - Z powierzchownego oglądu biorą się stereotypy?

- Dlatego właśnie bardziej przemawia do nas czeskość. Na przykład w reklamie: "moja babiczka pochodzi z Chrzanowa", albo "piwo to piwo, a laska to miłość". Zauważ też, jak zmieniamy tytuły czeskich filmów. "Czeski błąd" Jana Hřebejka w oryginale brzmi "Róża Kawasakiego"; inny film Hřebejka - "Do Czech razy sztuka" w oryginale brzmi "Bezwstydność". Doskonale wiedzą o tym wszystkim marketingowcy. Dlatego czeskość to dla nas lekkie komedie, Vondračkova, Gott...

- I Jožin z Bažin.

- Fenomen! Dla starszych Polaków jest to potwierdzenie stereotypu kultury czeskiej, a dla młodszych - wychowanych na MTV czy innej telewizji muzycznej - pełna egzotyka. Bardzo zresztą atrakcyjna. W efekcie Jožin z Bažin działa i na jednych, i na drugich.

- W swojej książce odbijasz się jednak od tych stereotypów i przybliżasz Czechy od innej strony. Głębszej.

- Jestem historykiem z wykształcenia, ale historia w klasycznej postaci zawsze mnie nudziła. Nie interesował mnie model rozważań: przyczyny-przebieg-skutki. Wolałem zajmować się tym, o czym milczała statystyka: konkretnymi jednostkami. Tak się zresztą robi filmy historyczne - poprzez pojedyncze historie. Tak sobie wymyśliłem swoją książkę. Na pewno nie można nawet powiedzieć, że znalazłem kilka heroicznych postaci i przeniosłem te cechy na cały naród. Kiedy wiemy więcej o pewnych konkretnych osobach, trudniej powiedzieć, że ktoś jest tchórz. Tak to działa.

- Od kogo się zaczęło?

- Od Jana Masaryka. Kiedy byłem studentem filozofii, chciałem napisać pracę magisterską o jego ojcu. Poszedłem do konsulatu w Szczecinie - a było to już po aksamitnej rewolucji, ale jeszcze przed rozpadem Czech - gdzie pani konsul rozłożyła ręce i powiedziała, że jeśli chce pojechać za południową granicę, to muszę sobie wykupić wycieczkę. Pojechałem. Tak się zaczęło. Z czasem okazało się, że Masaryk jawił się nie tylko jako autor słynnych bon-motów, ale na przykład okazał się playboyem, podrywaczem, osobą z lekką chorobą psychiczną, która nie miała zacięcia do polityki, a jednocześnie weszła w nią całkowicie. Do tego stopnia, że śmierć Masaryka stała się symbolem końca demokracji w Europie Środkowej. Przy pracy badawczej nad Masarykiem pojawiło się również wiele wątków pobocznych... (...)

Całość TU.

I jeszcze bonus dla wielbicieli Czechów. ;-)

Na tydzień przed 65. urodzinami

2010-12-21T15:32:00.004+01:00

C.S.Lewis. Czyli legenda. A dla wielu przede wszystkim autor "Opowieści z Narnii". Może jednak warto spróbować czegoś innego? Na przykład "Zaskoczonego radością" (Esprit, 2010).

Szkoła, udział w pierwszej wojnie światowej, a wreszcie niejasne relacje Lewisa z matką jego przyjaciela, kariera uniwersytecka w Oksfordzie kształtują charakter Lewisa. Różne zdarzenia, doświadczenia (w tym śmierć ojca), a także dyskusje prowadzone w kręgu Inklingów sprawiają, że Lewis zaczyna na nowo myśleć o swojej wierze. Jako dziecko dorastał w domu, gdzie - choć odmawiano pacierz i prowadzono do kościoła - nie potrafiono wzbudzić zainteresowania sprawami wiary. "O ile doznania estetyczne pojawiały się z rzadka, o tyle doznania religijne nie pojawiały się wcale" - pisze na kartach "Zaskoczonego radością".

Przechodzenie z pozycji ateisty na gorliwego wyznawcy Boga odbywało się oczywiście etapami. Najpierw Lewis borykał się z zasadniczym wyborem pomiędzy akceptacją wiary a jej odrzuceniem. Potem przyszły lektury, między innymi świętego Jana Ewangelisty oraz Gilberta Chestertona. Nie bez znaczenia miały także znajomości Lewisa z Tolkienem czy Hugo Dysonem. Wszystko to ukształtowało w nim przekonanie o doniosłości i potrzebie wiary.

"Zaskoczony radością - niecierpliwy jak wiatr", cytat z Wordswortha, nieprzypadkowo stał się więc tytułem wspomnieniowej książki Lewisa. Precyzyjna kronika minionych zdarzeń (opowieść ukazała się w 1955 roku, gdy pojawiały się ostatnie tomy cyklu o Narnii) przeplata się z fantazją człowieka mocno intuicyjnego, zdanego na bieg losu i pogodzonego już z istnieniem Absolutu. Zaskoczenie ma tu wymiar metafizyczny, radość zaś często pisana jest z dużej litery i zdaje się mieścić w sobie poczucie szczęścia i pełni; niesie ze sobą nie tylko wiarę, ale również nadzieję oraz miłość.

Więcej TU (dostęp płatny).

Artykuł 222-33 nowego kodeksu karnego

2010-12-13T11:19:00.005+01:00

Tym razem trafiła się nieprzyjemna lektura. Nieprzyjemna, choć zbrodniczo wciągająca. "Historia gwałtu" Georges'a Vigarello (Aletheia, 2010).

Tytuł dla wielu osób brzmieć będzie prowokacyjnie - podobnie zresztą jak i inne książki tego pokroju. Z "Historią seksualności" Foucaulta na czele. Nie ma się zresztą czemu dziwić. Wkraczamy przecież na tereny dość niebezpieczne, jeszcze do niedawna tematy tabu i wciąż w wielu miejscach i środowiskach wstydliwe. Nie boją się ich tylko historycy uprawiający prace badawcze na temat życia codziennego. Nie boją się i słusznie. Bo dzięki temu otrzymujemy nieco szersze spojrzenie na nerwowe kwestie, które w wielu budzą niepokój.

Vigarello gwałt w historii widzi przez pryzmat historii przestępstw i przemocy w ogóle. Splata to jednocześnie ze zmianą obyczajowości i kultury, a także postaw i uprzedzeń wobec płci (przemoc na kobietach) i wieku (przemoc na dzieciach). Pokazuje, jak uprawomocnione niegdyś społecznie zachowania zmieniały się w ciągu lat i wieków. Włącza wreszcie w to aspekty psychologiczne - niegdyś ignorowane, dziś bardzo poważnie traktowane jako element komunikacji międzyludzkiej.

"Historia gwałtów" to niezliczona ilość przykładów i odpowiednich obrazków. Vigarello pisze o katach i ofiarach, sięgając do wspomnień, dzienników, dokumentów. I fajnie. Jednocześnie wielki żal, że obszar jego spostrzeżeń ograniczony jest obszarem kultury języka, w którym pisze - czyli przede wszystkim do Francji. Polskiemu czytelnikowi towarzyszy więc często poczucie niedosytu i braku naszej lokalnej perspektywy. Bo poczytać o tak napisanej "historii gwałtu w Polsce" głęboko spleconej z naszą kulturową specyfiką... To by dopiero była lekturowa przygoda!

PS. A artykuł 222-33 nowego kodeksu karnego (we Francji oczywiście) brzmi: "Molestowanie drugiej osoby za pomocą poleceń, gróźb lub nakazów w celu uzyskania korzyści o charakterze seksualnym przez osobę nadużywającą władzy posiadanej z racji pełnionej funkcji podlega karze jednego roku więzienia oraz grzywnie 100 000 F".

Po dwóch godzinach wyszliśmy.

2010-11-21T20:28:00.003+01:00

Nowa książka Andrzeja Stasiuka to wydarzenie nie tylko księgarskie, ale i czytelnicze. Tak jest z "Dziennikiem pisanym później" (Czarne, 2010).

"(...) Andrzej Stasiuk w swojej narracji jest jak zwierzę polujące, ale nie drapieżne. Opuszcza swoje legowisko, by rozejrzeć się po okolicy. Ponury, nieufny, ale garnący się do innych. Działa instynktownie. Na tak zwanego czuja. Na próżno szukać jakiegoś porządku w tym wszystkim. Podróż mknie częściej ścieżkami i bocznymi drogami niż autostradą.

A jednak jest w tym wszystkim - z drugiej strony - coś z ucieczki. Stasiuk jakby umykał rzeczywistości. Widać to zresztą na wielu poziomach.

Po pierwsze, w specyficznej frazie, która czyni z opowieści podróżnej rodzaj modlitwy. Na początku jej prawie wcale nie słychać, objawia się ona dopiero z czasem, narasta, by pod koniec książki stać się głosem niemal wiodącym.

Po drugie, Stasiuk pisząc o mieszkańcach południowo-wschodniej Europy tak naprawdę pragnie zobaczyć siebie i swoje otoczenie; swoją - mówiąc dosadniej - ojczyznę. Kierunek poza granicę własnego kraju jest w zasadzie podyktowany niemocą wobec rzeczywistości dostępnej mu (a przede wszystkim nam) tu i teraz.

Niemocą, ale i fascynacją(...)"

Więcej TU (dostęp niestety płatny:().

Ich Troje. Tato, Syn i Gołąbek

2010-11-12T17:52:00.004+01:00

Szymon Hołownia. Przedstawiać nie trzeba. Ale może warto przedstawić jego książkę "Bóg. Życie i twórczość" (Znak, 2010).

Kto znał wcześniejsze książki Hołowni, ten z pewnością się nie rozczaruje i przy tej. Mnie zachwyca pomysł pisania o Bogu w taki sposób, jaki robi to ten człowiek: bezpośrednio, bez patosu, jakby pisał o kimś nam bliskim. Mimo iż - jak wiadomo - Bóg jest nam chyba coraz dalszy...

"Boga można poznawać powoli i systematycznie. Z niezwykłą (ktoś rzekłby: anielską) cierpliwością. Wychodząc od niczego, a może od chaosu, od jego pierwszej woli, samotności (albo i nie), wszechmocy, a potem Jezusa, świętych... Po drodze wypada (żeby nie powiedzieć: należy) potknąć się o kilka kontrowersyjnych i ważnych obecnie tematów – na przykład kwestie islamskie. Na końcu wreszcie warto wszystko przyprawić odrobiną dobrego humoru, dystansu i ciekawości. Z przewagą tej ostatniej. Bo ciekawość tym razem to nie pierwszy stopień do piekła, ale pierwszy krok do głębszego poznania Kogoś Fascynującego".

Więcej TU.

1 książka, 17 podróży, 47 rozmówców i niezliczona ilość pytań

2010-10-21T19:24:00.004+02:00

Z ogromna przyjemnością zapowiadam książkę "W biegu". To zbiorówka z ostatnich kilku lat ciężkiej pracy na froncie. ;-)

Wśród moich rozmówców m.in.: Dubravka Ugresic, Michel Houellebecq, Erica Fischer, John Irving, Olga Tokarczuk, Robin Cook, Aleksandra Marinina, Tony Parsons, Katarzyna Grochola, Janusz Leon Wiśniewski, Ewa Kuryluk, Etgar Keret, Izabela Sowa, Jan Grzegorczyk, Hanna Samson, Michel Faber i wielu, wielu innych. Będzie dużo radości. :-)

Szczegóły TU.

Gdyby żyła, miałaby 168 lat ;-)

2010-10-09T01:22:00.001+02:00

Szok! Gdy zmarła matka, ojciec czytał jej Pascala

Młoda panna, Maria Wasiłowska (12 l.), wciąż opłakuje swoją matkę, Scholastykę (34 l.). W rodzicielskiej roli wspaniale jednak sprawdził się ojciec dziewczyny, Józef (42 l.).

- Wielki mistyk, ogromnie religijny, samotny trochę, ale oddany pracy i dzieciom, zwłaszcza Manii. Taki ojciec to jak los wygrany na loterii - chwali Eliza Słowacka (55 l.), sąsiadka państwa Wasiłowskich.

Sąsiedzi są zgodni. Mania, mimo żałoby w związku z niedawną śmiercią matki, trzyma się dzielnie. Łzy cisną się jej do oczu, gdy myśli o matce, ale twarz promienieje, gdy mówi o ojcu:

- Dużo mi tatko czyta. Jana z Czarnolasu na przykład. Potem Brodzińskiego, którego tatko miłuje. Podczas czytania zaś "Konrada Wallenroda" zalał się łzami. Przypomniał sobie o odejściu mamusi. Kocham go bardzo - wyznaje rezolutnie Mania Wasiłowska.

Sąsiedzi z Kalisza, obeznani w literaturze mówią, że młoda dziewczyna łyka książki. Jedną za drugą. Nawet takie trudne jak "Teoria jestestw organicznych" Jędrzeja Śniadeckiego czy Pascala... Kto jej podsunął tomiszcze? Tatko, oczywiście.

Serce roście! Oby więcej takich panien i takich ojców nasza ziemia rodziła!

Więcej TU.

"miasto kilkuset kościołów i kilku tysięcy pubów"

2010-09-27T10:47:00.006+02:00

Tym razem nie o jednej książce i nie o nowości - ale o kilku tytułach: "Domu nad rozlewiskiem" Małgorzaty Kalicińskiej, "Jedenaście" Marcina Świetlickiego, "Nocy z czwartku na niedzielę" Gai Grzegorzewskiej, "Bazyliszku" Grahama Masterona, "Tracę ciepło" Łukasza Orbitowskiego czy wreszcie cyklu Mariusza Wollnego o Kacprze Ryksie. Co ich łączy? Kraków jako bohater literacki.

(...) największe zatrzęsienie pubów, klubów, dyskotek znaleźć można u Gai Grzegorzewskiej. Już na drugiej stronie jej "Nocy z czwartku na niedzielę" (2007) pojawia się Panorama, "klub mieszczący się na ostatnim piętrze domu handlowego Jubilat". Kilkanaście stron dalej bohaterka zastanawia się natomiast, gdzie poznała denata (w jego, rzecz jasna, dawnym wcieleniu): w Prozaku, Frantiku czy Cieniu. Jeszcze gdzie indziej bohaterowie "stali na Szewskiej, mijani przez hordy rozwrzeszczanych, odprasowanych, błyszczących wielbicieli lokali, gdzie muzyka jest koszmarna, a dziewczęta chętne. Większość dzierżyła w dłoniach kebaby i przystawała co kilka metrów w rozkroku, aby ugryźć bułę i przypadkiem nie zabrudzić skórzanej kurtki i wyglansowanych mokasynów. Jeden szczególnie intensywnie pracujący na siłowni mięśniak trzymał w ręku wielką zapiekankę, a że olbrzymie bicepsy i cinkciarska skóra nie pozwalały mu zgiąć zanadto ręki w łokciu, wyciągał głowę jak mógł, by gryźć swoją zapiekankę i przeklinał głośno, gdy keczup ciekł mu na eleganckie, sportowe obuwie".

Kraków jako bohater literacki okazuje się mieć rozmaite oblicza. Stereotypowo - to miasto spokojne i romantyczne. Ale także świetne miejsce do zabawy, no i studiowania historii. A także do osadzenia tutaj fabuły sensacyjnej. Zresztą niebawem o tym osobno napiszę - przy okazji książki "Instytut" Jakuba Żulczyka.

A na razie zapraszam do lektury całości tekstu o Krakowie jako bohaterze literatury popularnej - TU.

[(c) PolskaLokalna.pl]

...gdy minęła pierwsza chwila ulgi...

2010-09-05T15:34:00.004+02:00

Jesień jak zwykle obfitować będzie w wiele interesujących premier. Jednak na razie odrabiam letnie zaległości. Oto, Panie i Panowie, "Nuda" (W.A.B., 2010):

Główny bohater książki, Dino, to rozpieszczony - zwłaszcza materialnie - trzydziestopięciolatek, który ma wszystko, czego zapragnie. Dom, nadopiekuńczą matkę (nieco chłodną, ale za to dbającą o potrzeby finansowe synka), pasję. Dino w zasadzie musi martwić się tylko sobą. I niczym innym. Od wczesnego dzieciństwa gnębi go jednakże niesłychane poczucie pustki i nudy. Przez pewien czas angażuje się w malarstwo. Ale i to nie pomaga. Sytuacja zmienia się, gdy już jako trzydziestopięciolatek poznaje Cecylię. I zaczyna perwersyjny żywot.

Ta młoda dziewczyna - pisze we wstępie do książki Hanna Kralova - dziecko-kobieta, łącząca w sobie kruchość nastolatki z atrybutami kobiety dojrzałej, oddająca się bez najmniejszych uprzedzeń, a nawet z wyraźnym upodobaniem grom erotycznym (Moravia pisze wręcz o "erotycznym apetycie"), wydaje się bohaterowi jedyną szansą na otrząśnięcie się z nudy. Do tego stopnia, że kiedy nuda powraca, Dino zaczyna mścić się na Bogu ducha winnej dziewczynie i pragnie zadawać jej cierpienie, a w końcu porzucić, jak "każdy przedmior, którego się już nie potrzebuje".

"Nuda", jak podkreślają komentatorzy, jest emblematyczną książką dla Moravii, który uwielbiał eksplorować takie tematy, jak wyjałowienie, obojętność, brak wrażliwości i rozczarowanie rzeczywistością. Osadzał je na ogół we współczesnym sobie świecie, czyli połowie XX wieku, co dla wielu czytelników było wystarczającym pretekstem, by odnajdywać siebie w tych fabułach.

Paradoks z tytułem tej książki polega na tym, że Moravia wciąga jak mało kto. Zasysa kolejnymi zdaniami i obrazami. Czasem ociera się o satyrę, nie stroni od ostrej ironii, a jego pomysły bywają tak absurdalne, że aż śmieszne. Konstrukcje psychologiczne bohaterów są z kolei tak przekombinowane, że aż zabawne. Albo i przerażające. W każdym razie dużo radości daje czytanie "Nudy". I wcale się nie unudzi. ;-)

Trójkąt kryminalny, czyli jak myślą detektywi

2010-08-25T11:38:00.004+02:00

Po Gai Grzegorzewskiej czas na książkę "w klimacie". Czyli o kryminałach ciąg dalszy. Choć tym razem nieco inaczej. Bo piórem Mariusza Czubaja w "Etnologu w Mieście Grzechu"
(Oficynka, 2010).

Czubaj, antropolog kultury, ale i autor powieści kryminalnych (m.in. z Markiem Krajewskim) do problemu podszedł od, że tak powiem, ludzkiej strony. I naukowej. Tym zresztą zajmuje się antropologia, która w działaniach, przedmiotach czy wytworach ludzkich szuka specyficznego dla danej kultury sensu. Po przejrzeniu - bardzo wnikliwym i dokładnym przejrzeniu - kilkudziesięciu kryminałów okazało się, że te sensy są niebywale fascynujące, a przewodnią osią wokół których się organizują, jest miasto i sprawy z nimi związane.

"metropolia jest dla pisarza swoistym preparatem – obiektem godnym analizy, gdyż konflikt, agresja, zbrodnia są substancjalnie wręcz wprzęgnięte w ideę wielkomiejskości"

Na warsztat antropologiczny Czubaj zabrał najlepszych w gatunku: Chandlera, Christie, Doyle'a czy Highsmith. W roztrząsaniach naukowych wspierają zaś polskiego badacza: Douglas, Eco czy Geertz. Co z tej szczególnego rodzaju mieszanki mogło się narodzić? Coś niebywale odświeżającego i pożywnego.

"powieść kryminalna (...) jest także opowieścią o sposobach myślenia. Jeśli kryminał, by przywołać znane określenie Umberto Eco, jest faktem kosmologicznym, to jest nim nie tylko ze względu na sposób kreacji świata przedstawionego, ale także z powodu ukazywania sposobu myślenia, który pozwala uporządkować sferę chaosu, zażegnać kryzys spowodowany zbrodnią i przywrócić ład".

Fanom tylko kryminałów trzeba od razu powiedzieć, że książka Czubaja jest napisana określonym stylem i rytmem - łączącym naukową frazę i porządek z pewnego rodzaju próbą porozumienia się z bohaterami, autorami i czytelnikami. W ten sposób język "Etnologa..." wydawać się może czasem karkołomny, ale gdy spojrzeć na niego przez pryzmat szczególnej badawczej przyjemności - przyjemności zajmowania się przyjemnościami - lektura książki staje się znośna, a nawet na poetycko-eseistyczny sposób fascynująca.

W każdym razie lekturowa przygoda warta grzechu.

musi być ich co najmniej dwóch i to seksualnie niejednoznacznych [wywiad z Gają Grzegorzewską]

2010-08-19T10:12:00.006+02:00

Kilka tygodni temu czytałem nowy kryminał Gai Grzegorzewskiej "Topielica" (EMG, 2010). Chwaliłem się? Nie? No to się chwalę. :-)

W najnowszej sensacji krakowskiej autorki nadal główną tropicielką pozostaje Julia Dobrowolska. Nadal Dobrowolska nie jest zadowolona z sytuacji w życiu i świecie. Mało tego - intrygę potęgują niejednoznaczne relacje seksualne. A na dodatek kryminalny wątek jest podjęty dość późno, przez co mroczność (inni rzekną: depresyjność) całości się wzmaga. Z korzyścią dla fabuły.

Gaję Grzegorzewską na okoliczność wydania książki pytałem o to i owo. A rezultaty tych pytań brzmią między innymi tak:

- [...] W książce daje się (...) zauważyć obecność wielu gadżetów. Żeby nie powiedzieć, ze mamy do czynienia z product placement. Nie tylko zresztą o przedmioty chodzi, ale również i o modne obyczaje. Potrzeba było do tego głębokiego researchu?

- Ja sama lubię, gdy w kryminałach pojawiają się konkretne marki ubrań, butów, papierosów, alkoholi, samochodów a także tytuły książek, utworów muzycznych i filmów. Mistrzem gromadzenia tego typu szczegółów jest np. George Pelecanos. Moi bohaterowie są bardzo zakorzenieni w kulturze konsumpcyjnej. Julia, której życie w gruncie rzeczy jest puste, z towarów, które można dostać za pieniądze, buduje swój świat. Poza tym nie jest intelektualistką, nie ma żadnego hobby, nie ma rodziny, więc ma z tego życia niewiele poza trupami, zagadkami i bezpruderyjnym podejściem do sfery seksualnej. Zresztą ona seks też traktuje jak towar i jako coś co jej się należy. Dlatego, gdy tego nie dostaje, chociaż wszystkie przesłanki wskazywałyby na to, że powinna, jest zła i nie rozumie tego, jak dziecko w sklepie, któremu rodzic nie chce czegoś kupić. To, co Julia robi, ciężko nawet nazwać hedonizmem, raczej nurza się zupełnie bezrefleksyjnie w świecie dóbr materialnych, przygodnego seksu, alkoholu, papierosów i innego rodzaju płytkich uciechach, z jakiegoś przyzwyczajenia i wygody i żeby czymś zapełnić czas. Poza tym lubi eksplorować różne pola, doświadczać nowych doznań i kolekcjonować hardcorowe przeżycia. Wszystko doprowadzając do ekstremum i granicy tego co społecznie akceptowalne. Tak wygląda zarówno jej podejście do seksu jak i zakupów. Tak jak nie jest w stanie jej zadowolić jeden partner, tylko musi być ich co najmniej dwóch i to seksualnie niejednoznacznych, uwikłanych w związki, niedostępnych - tak ona nie może po prostu iść na zakupy i kupić tego, co potrzebuje... Trochę odbiegłam od tematu. W każdym razie nie robiłam, żadnego specjalnego researchu. Wystarczyło rozejrzeć się dookoła, albo popatrzeć na siebie. Ja też lubię pochłaniać wszelakie dobra i się bawić. Aha i wciąż czekam na jakąś propozycję współpracy ze strony producenta Djarumów, ileż można promować tę markę za friko [...].

Więcej TU.

...w 1939 zdalem egzamin do szkoly sredniej...

2010-08-14T15:20:00.007+02:00

Guru krytyków literackich w Polsce mówi. Henryk Bereza. W zwierzeniach Adamowi Wiedemannowi i Piotrowi Czerniawskiemu (Korporacja Ha!art, 2010).

A guru mówi tak:

Tu trzeba w ogóle przede wszystkim wykazać się tym, że się zna na tym, czym jest literatura. A większość tych, którzy piszą o literaturze, nie ma żadnej orientacji. Literatura, czy to będzie, nie wiem, Natasza Goerke, czy Anna Bojarska, czy Izabela Filipiak, to jest wsio ryba, to jest jedno i to samo, żadnych rozróżnień nie ma.

Niezbyt brzmi to pochlebnie, prawda? Ale dziwić się?! Bereza, obserwujący od kilkudziesięciu lat nie tylko dorobek literacki, ale i krytykę tego dorobku, ma prawo do rozczarowań. Sam - mimo iż był/jest bardzo ważnym głosem na łamach "Twórczości", a także przewodniczącym Nagrody Nike - stał raczej z boku. Nie funkcjonował w tzw. głównym nurcie. Nie był nigdy wziętym krytykiem z najważniejszych pism. Miał dzięki temu spokój czytelnika uprzywilejowanego do wygłaszania opinii bezstronnych. Doceniał w ten sposób literaturę trudną, wysokoartystyczną, ryzykowną. Takiej, na którą często wydawcy się nie decydowali.

Książka "Końcówka" to tylko po troszę opowieść o tej "bocznej" historii literatury. Bereza - za sprawą Wiedemanna i Czerniawskiego - stara się upozycjonować wobec całego życia literackiego. Opowiada zatem o swoich doświadczeniach uniwersyteckich, o spotkaniach z literatami (np. z Jarosławem Iwaszkiewiczem, ważną dla Berezy postacią). Jest też trochę wyznań osobistych, nierzadko poruszających - jak na przykład te dotyczące "związku" Berezy z Markiem Hłasko.

Świetną, zwłaszcza literacko, decyzją było pozostawienie nieco chropowatego stylu wypowiedzi Berezy i pytających. "Końcówki" to nie jest klasyczny wywiad-rzeka. To cacuszko językowe, gdzie Bereza jawi się jako krytyk jak się patrzy.:-)

...wystarczy pomyśleć o Stieglitzu i Foto-Secesji, Westonie i f64...

2010-08-08T16:06:00.006+02:00

Czytam Susan Sontag "O fotografii" (Karakter, 2009) po raz drugi w przeciągu dwóch lat. I ciągle nadziwić się nie mogę.

Po pierwsze, Sontag pisze o oczywistościach. W pozytywnym sensie. Wiele z jej spostrzeżeń jest po prostu nazwaniem refleksji, które towarzyszą nam podczas fotografowania czy kontaktu z fotografią w obecnym kształcie. Takich celnych określeń czy zdań jest cała masa w tej książce. Na przykład: "Fotografowanie stało się dziś rozrywką niemal równie powszechną jak seks czy taniec". Albo: "Fotografia daje nam do zrozumienia, że poznamy świat, jeżeli przyjmiemy go takim, jaki jawi się naprawdę".

Po drugie, Sontag pisze namiętnie. Pod pozornie spokojnym wywodem, który płynie wraz z kolejno podejmowanymi tematami, jak fala powracają pewne - nie dające autorce spokoju - wątki. Te na przykład dotyczące etycznej odpowiedzialności za fotografowany obiekt. Albo splatające historię fotografii z cywilizacją.

Po trzecie, Sontag pisze przez fotografię o rzeczywistości. Jej eseje o czynności fotografowania to preteksty do oceny współczesności. Jej przemian dobrotliwych i potwornych. Tego, że wraz z rozwojem technologicznym musimy sobie poradzić z nowymi komunikatami. Przy okazji: świetnym momentem w tej książce - piszę to z myślą o zainteresowanych historycznymi rozważaniami - jest rozdział "Heroizm widzenia" opowiadający o pierwszych fotografiach oraz o budowaniu tożsamości fotografii.

To książka do powolnego delektowania się. Spijania słów bez łapczywości. Uogólniająca niejednokrotnie fraza Sontag każe zatrzymywać się i sprawdzać słuszność stwierdzeń pisarki. Na ogół zresztą ta weryfikacja odbywa się pomyślnie zarówno dla samej autorki, jak i dla tematu przewodniego.

Wśród moich ulubionych cytatów:

Niewielu ludzi w naszym społeczeństwie podziela prymitywny lęk przed aparatami fotograficznymi, lęk zrodzony z uznawania zdjęcia za materialną cząstkę portretowanego. Ale jakieś ślady tej magii pozostały: na przykład w naszej niechęci do podarcia lub wyrzucenia zdjęcia ukochanej osoby, zwłaszcza jeżeli ta osoba nie żyje lub jest daleko.

Coś jest na rzeczy.

urodziny 31 lipca [wywiad z Agnieszką Krawczyk]

2010-08-05T10:53:00.004+02:00

Jeszcze o "Magicznym miejscu". Tym razem rozmowa z autorką:

- Główny bohater Pani książki wynosi się z miasta na wieś, zmienia życie niemal o 180 stopni. To przypomina mi wiele innych fabuł, jakie ostatnio czytałem. Zastanawiam się, skąd w ludziach takie potrzeby. Chodzi o zmiany, same w sobie, czy o coś więcej? Idzie za tym jakaś filozofia?

- Zjawisko to nazywa się eskapizmem lub bardziej sympatycznie "marzeniem o wielkiej ucieczce". Mam wrażenie, że większość ludzi doświadcza go w mniejszym lub większym stopniu. Nasze życie jest pełne pośpiechu, nerwów, mamy coraz mniej czasu dla siebie. Stąd pojawia się pragnienie, by uciec od codzienności w miejsce, gdzie czas będzie płynął inaczej, wolniej, gdzie można będzie pozachwycać się światem. Mój bohater nie poprzestaje na marzeniu o ucieczce - realizuje je. Jak się okazuje, decyzja o zmianie swego życie jest słuszna i przynosi mu wiele radości. (...)

- Książka skrzy sie od ciekawostek. I ogromnej wiedzy. Pani o tych perfumach, piractwie i innych sprawach wiedziała, czy musiała wykonać bogaty research przygotowawczy?

Trochę musiałam doczytać, to jasne, ale jakichś wielkich badań nie przeprowadzałam. Opisałam po prostu (w wielkim skrócie) swoje zainteresowania, a właściwie ich część, bo ciekawi mnie też wiele innych rzeczy, ale to może opiszę w następnych powieściach. Bardzo dużo czytam, na różne tematy, i lektury przynoszą mi całe mnóstwo ciekawostek. Przykładem jest opisana w "Magicznym miejscu" zagadka skarbu piratów, którą rozwiązuje Mila. Przeczytałam kiedyś książkę, w której, gdzieś mimochodem, w przypisie, było wspomniane, że miara odległości morskiej legua miała kilka wartości. Zaczęłam się zastanawiać, co by było, gdyby pojawiła się mapa dotycząca skarbu i poszukiwacze błędnie odczytaliby tą miarę... Oczywiście, ponieważ jak już wspomniałam, książka ta ma być "prawdopodobną fikcją" to pisałam ją z kalendarzem pisma "Urania" w ręku, bo zjawiska astronomiczne odgrywają tu dużą rolę. Jedno mi nie wyszło - przyznam się. Chciałam, żeby mój bohater był podobny (fizycznie) do "podstarzałego Harry'ego Pottera", powinien zatem obchodzić urodziny 31 lipca, niestety tego dnia nie było żadnej ciekawej obserwacji astronomicznej. Musiałam więc urodziny przenieść na sierpień, kiedy miała miejsce tzw. "Wielka Opozycja Marsa", ważna dla akcji...

Całość TU (dostęp za opłatą).

...99992128599999399...

2010-08-04T09:55:00.004+02:00

Daniel Tammet to geniusz; postać genetycznie fascynująca i nieodgadniona. Chory na tzw. zespół Aspergera. Jego książka "Urodziłem się pewnego błękitnego dnia" (Czarne, 2010) była bestsellerem w wielu krajach, gdzie została wydana. Teraz dociera do Polski.

Zespół Aspergera to pewien rodzaj zaburzenia, który polega głównie na trudnościach w życiu społecznym. Obsesyjnym zainteresowaniom (np. kolekcjonowaniu, układaniu rzeczy itd.) towarzyszy kompletny albo ogromny brak komunikacji ze światem zewnętrznym. Autystyczna rzeczywistość cierpiącego na zespół Aspergera sprawia, że trudniej akceptują oni zmiany czy źle się przystosowują do nowych sytuacji.

Na taką przypadłość cierpi Daniel Tammet, który dodatkowo jest synestetą. Dzięki temu widzi on kolory, kształty i faktury liczb. I dzięki temu na przykład udało mu się pobić rekord w zapamiętywaniu liczby Pi. Nauczył się ponad 22 500 cyfr. Jak?

Liczba pi wznosi się, potem ciemnieje i staje się wyboista w środku, a następnie zakręca i wije się w dół.

Niesamowite, prawda? Tymczasem tak właśnie - wizualizując - "widzi" Tamment liczby. I to sprawiło, że był w stanie nauczyć się tego abstrakcyjnego i długiego ciągu. Zrobić rzecz nieosiągalną dla zwykłego człowieka.

"Urodziłem się pewnego pięknego dnia" to naprawdę oruszający pamiętnik chorego na zespół Aspergera. Czytałem go mniej jako autobiografię, bardziej jako rodzaj autoterapii i zgody na to, kim się jest. Czegoś bardzo niezwykłego, biorąc pod uwagę młody wciąż wiek autora (rocznik 1979). Dużo tu oczywiście spraw związanych z niecodziennymi umiejętnościami Tammeta z umiejętnościami lingwistycznymi na czele. Dość powiedzieć, że chłopak sam wymyślił swój język. :-)

Najbardziej poruszającym fragmentem był dla mnie rozdział "Miłość". Tammet, skrajnie samotny i dość nieporadnie radzący sobie w kontaktach z innymi, pisze, jak zmieniło się jego życie po poznaniu Neila.

Dom Neila znajdował się na nowoczesnym osiedlu, wokół wznosiły się identyczne budynki, a niedaleko był mały park ze stawem, huśtawkami i karuzelą. W środku przywitały mnie tapety a paski, czerwony dywan i biało-czarna kotka o imieniu Jay. Uklęknąłem i pogłaskałem ją, a ona zaczęła mruczeć. Neil zabrał mnie do salony, gdzie usiedliśmy na przeciwległych krańcach kanapy i zaczęliśmy rozmawiać. Po chwili zapytał, czy chcę posłuchać muzyki. Stopniowo, nie zdając sobie z tego sprawy, zbliżaliśmy się do siebie na kanapie, aż w końcu Neil objął mnie, a ja oparłem głowę na jego ramieniu i z zamkniętymi oczami słuchałem muzyki. Niedługo po tym pocałowaliśmy się. W tym momencie zdecydowaliśmy, że jesteśmy sobie przeznaczeni. To był początek czegoś wielkiego.

Neil pomagał potem wielokrotnie Tammetowi - także w jego rekordach, promocjach, karierze... Każdy początek, nawet najpiękniejszy, kiedyś przeradza się niestety jednak w koniec. Tak było i w tym wypadku. Historię tym razem dopisało życie (w książce jej nie ma). Daniel podczas trasy promocyjnej we Francji poznał bowiem nowego partnera. Z Neilem rozstali się ponoć w przyjaźni.

Historia Tammeta to gotowy scenariusz na świetny film. Mnóstwo tu fascynujących wątków, a pod grubą warstwą pozornego chłodu i racjonalności kryje się potężna dawka wzruszeń i emocji. Byłby wyciskacz łez. Tak jak i, momentami, jest z tą książką.

Ośrodek o kryptonimie W-2

2010-08-01T17:12:00.004+02:00

Mamy środek wakacji, więc lektury muszą być lekkie i zwiewne :-). Dajmy na to coś niezobowiązującego z cyklu "Monika Szwaja poleca". Agnieszki Krawczyk "Magiczne miejsce" (SOL, 2010):

Witold Mossakowski, pracownik MSZ ("sekretarz stanu w randze wiceministra"!), znużony pogonią za karierą i (chyba) pustką w życiu wyjeżdża z miasta. Do Idy. Tam odkrywa zupełnie nowy świat, w którym wszystko toczy się wolniej, serdeczniej, milej. I dziwniej. Przy okazji odkrywa perfumeryjne sekrety, uczestniczy w pirackich przygodach, ściga się w wiedzy z zakresu literatury. Słowem: trafia do niezwykłej i magicznej (słowo-klucz) krainy, gdzie czuje się wyśmienicie.

Przypomina to coś? Owszem. Mnie się kojarzy z popularnymi ostatnio książkami i historiami w cyklu "Do 40. roku życia mieszkałam/em w wielkim mieście i trzepałem kasę, ale stwierdziłam/em, że to sensu nie ma i wyjechałam/em na prowincję". Na prowincji bohater odnajduje harmonię, spokój i szczęście oraz, by tak powiedzieć, miąższ życia. Podobnie Witold.

Mocna stroną tej książki jest wyrazistość charakterów. Nieco kameralni w działaniu, ale światowi jeśli chodzi o marzenia i rozmach intelektualny chodzi, są nakreśleni mocną kreską. Trochę za dużo, jak dla mnie, jest "ciekawostek". Niektóre fragmenty to popisy wiedzy (bohaterów czy autorki?). Niepotrzebne. O akcji nie wspomnę, bo jest dość banalna i przewidywalna, choć akurat z tego czynić zarzutu nie można, bo w "Magicznym miejscu" nie perypetie są najważniejsze, a atmosfera przestrzeni. I to się akurat dość udaje.

W swoim gatunku "Magiczne miejsce" daje radę. Na jeden, dwa niezobowiązujące letnie wieczory. :-) Cieszy dodatkowo to, że Agnieszka Krawczyk jest chyba otwarta na eksperymenty. Jej pierwsza książka, "Napisz na priv", była nieco inna. Zobaczymy, jaka będzie następna.

dwa i pół miliona widzów...

2010-07-30T19:19:00.005+02:00

"Królowa polskich seriali". Nie, stop!
"Midas rodzimego show-biznesu". Nie, też źle.
"Ilona Łepkowska, po prostu". Tak, już lepiej.
W ten sposób przedstawiono ją w książce "Ł jak Łepkowska" - wywiadzie-rzece Andrzeja Opali.

Książka ta oczywiście w żadnym wypadku nie jest propozycją beletrystyczną (chociaż, kto tam wie!), natomiast dość dobrze przybliża fenomen Łepkowskiej. I, zaryzykuję tezę, nieco ociepla jej wizerunek.

Jest tu trochę zwierzeń, wspomnień z dzieciństwa (ojciec - dość zdyscyplinowany, matka - nieco wycofana), odrobina zwierzeń z życia prywatnego (choć trzeba też przyznać, że Łepkowska nie omawia szeroko np. kwestii eksów), opowieści o córce i o pierwszych krokach w branży. O tym, jak była statystką u Wajdy (przeurocza zresztą scena!) i o tym, jak popłakała się z lęku przed tym, jak zostanie przyjęty film "Och, Karol". Film, który wyprodukowany w 1985 roku, jeszcze w 2009 roku był w stanie zgromadzić w telewizyjnej Jedynce ponad dwa i pół miliona widzów...

Poza tym oczywiście sporo dowiadujemy się o kulisach powstawania hitów. "M jak miłość" czy "Barw szczęścia". O pracy z aktorami czy współscenarzystami.

Ja stosuję wobec moich autorów socjotechnikę. Na przykład w "M jak miłość", na wysokości dwieście pięćdziesiątego czy trzechsetnego odcinka byłam już bardzo znużona i uważałam, że nasz czas się właściwie kończy. Na początku każdego spotkania zespołu scenariuszowego wypowiadałam następującą sekwencję: "Moi drodzy, uważam, że jest beznadziejnie, już nie ma co wymyślać, bo zjadamy własny ogon. Ja osobiście nie mam żadnych pomysłów, jak to pociągnąć, zabijcie mnie, ale naprawdę nie mam i skończmy tę nierówną walkę, bo będziemy schodzić z ekranu, mając co tydzień o milion widzów mniej...".
I to było, przyznaję, bardzo mobilizujące, podrywało mój zespół, doprowadzało do eksplozji pomysłów.

Łepkowska, choć raz po raz opowiada o swoich sprytnych zabiegach, sportretowana jest w książce jako osoba niezwykle zdystansowana do tego, co robi. To, że nie oszalała w związku z sukcesami swoich seriali, zawdzięcza pewnie niebywałej pracowitości i solidności, którą wyniosła z domu. Scenarzystka przyznaje, że z trudem wypoczywa (budzi się codziennie o godz. 7), ciągle wpada na jakieś pomysły albo przyjmuje zlecenia. I dopracowuje. Bo jest perfekcjonistką. Prawie nigdy nie odpuszcza, a kiedy musi - jak sama przyznaje - przychodzi jej to z wielkim trudem.

Z tej książki komplikuje się jednoznaczność wizerunkowa Łepkowskiej. Znaleźć bowiem można tu wiele fragmentów dotyczących niepoukładanego życia prywatnego czy - jeszcze niedawno rzadko spotykaną wśród polskich twórców - pewność siebie, połączoną ze świadomością odgrywanej roli:

Dookoła mnie leżą na ulicy puzzle - ludzkie losy - które ja tylko zbieram i mozolnie układam. To nie jest żadna twórczość. Czuję, co myślą ludzie i czego oczekują. Domyślam się, czego im trzeba, żeby poczuli się przez chwile lepiej.

Pozazdrościć. Naprawdę.

PS. Andrzej Opala z Łepkowską spotkał się w ciągu czterech miesięcy jakieś sześć razy. Przegadał grubo ponad dwadzieścia cztery godziny. To nie jest wiele jak na materiał, który zgromadził w książce. Gratulacje za profesjonalizm i ogrom pracy.

w żelaznym, biało emaliowanym łóżku leżały dwie dziewczyny...

2010-07-25T23:24:00.006+02:00

Julia Franck, rocznik 1970, została opisana jako "pisarka średniego pokolenia", co uświadomiło mi, jak przesunięte obecnie ku młodości kategorie czasowe objęły także życie literackie. Ale to nie jest takie ważne. Istotniejszą sprawą jest jej książka, "Południca" (W.A.B., 2010):

Główna bohaterka, Helena, to postać poraniona. Przez rodziców i najbliższych traktowana chłodno, potem nie umie dzielić się ciepłem, którego tak bardzo pragnie. Wybiera pielęgniarstwo. Chce pomagać innym. Chce za bardzo. Coś, co może być pasją i misją, okazuje się listą zadań do wykonania. Dochodzą do tego rozczarowania życiowe. I tajemnica jej splątanej tożsamości, którą po kawałku - niczym cebulę - odkrywa. Niestety, nigdy nie umie pogodzić się ze sobą. Pełna napięć i pretensji przenosi gorycz na swojego syna, Petera.

Rzecz rozgrywa się w ciągu XX wieku. Franck historie cywilizacji odmalowuje mimochodem - opisując na przykład barwny Berlin lat 20. czy tzw. kwestie żydowskie (z tym także boryka się główna bohaterka). Co ciekawe, do opisywania zjawisk i rzeczywistości przeszłej, używa ona granic opisu języka współczesnego. Widać to najmocniej przy okazji obrazków o inicjacji seksualnej czy zbliżeniu osób tej samej płci. Mówiła mi o tym w wywiadzie (całość TUTAJ):

- (...) fabuła rozciągnięta jest na wielu płaszczyznach czasowych. Mamy czas historyczny, np. Berlin lat 20., mamy też współczesność, czas opowiedziany.

- One się zazębiają, bo pracowałam bardzo chronologicznie. Zaczynałam od prologu, od razu wiedząc, że jest to rodzaj zakończenia powieści, że tutaj, do tego momentu w fabule, kiedyś dojdę. Do tych dwóch wspomnianych przez pana czasów dorzuciłabym czas trzeci schowany w języku. Opisuje on bowiem w sposób niebywale dokumentalny pewne zjawiska dotyczące seksualności czy małżeństwa ze współczesnej perspektywy. Ileś lat temu nie można było tak pisać. Nie było odpowiedniego języka. Wiem to także ze spotkań z czytelnikami. Na przykład mężczyźni - teraz już dorośli, a będący chłopcami w czasach, jakie opisuje w książce - są zdziwieni, jak bardzo wiernie potrafiłam oddać ducha tamtej rzeczywistości, tamte uczucia. Równocześnie jednak jest zaskakujące dla nich to, w jaki sposób opisuje seksualność z tamtej epoki, o której się wtedy nie mówiło i na którą nie było wtedy języka.

Dwie najsilniejsze wartości tej książki to właśnie fabuła i język. W pierwszej przejawia się niebywały talent narracyjny autorki (świetna kompozycja!), w drugim - poetyckie spektrum opowiadania o ludzkich niemocach i porażkach. A także dowód na to, jak świetnym tworzywem literackim jest życiowa przegrana.

"Południca" to jedna z najważniejszych książek, jakie przeczytałem w tym roku.

na trójkę przywieziono pewnego dnia chudziutką staruszkę

2010-06-12T13:04:00.005+02:00

Czas po przerwie zajrzeć do książek. Mimo upałów.

Na początek coś, co czytałem już jakiś czas temu. Księgarski hit. "Zielone drzwi" (Wydawnictwo Literackie, 2010) Katarzyny Grocholi.

Na ponad 400 stronach Katarzyna Grochola, znana z popularnych książek o Judycie, a ostatnio także z występów na deskach parkietu telewizyjnego, postanowiła podzielić się bardzo wprost życiową historią. Swoje dzieje opisuje po kolei. Od urodzenia i rodziny (całkiem sympatycznej), pierwszych przyjaźni (niewinnych) i miłostek (nieśmiałych), rozczarowań (na początku ledwie dotkliwych), licealnych czasów (zabawnych i beztroskich), a potem pracy (makabrycznej) w szpitalu, małżeństwa (nieudanego), aż po początki kariery literackiej. Początki - bo historia urywa się mniej więcej kilka lat temu. W każdym razie nie przeczytamy w "Zielonych drzwiach" nic o ostatnich jej doświadczeniach z literaturą, rynkiem wydawniczym czy związkami. Nie mówiąc już o "Tańcu...".

Grochola pisze zabawnie, wciągająco, a do tego widać, że zaprawiona jest w zarządzaniu czytelniczymi emocjami. Narracja przypomina gawędę czy też pogaduszkę. Ciąg chronologiczny jest zachowany, ale opowieść snuje się rytmem pamięci - tak jakbyśmy zdawali relację ze swojego życia. Krok po kroku. Przypominając sobie pewne sprawy - te, które zapadły najmocniej w pamięci.

Bardzo dobry jest fragment dotyczący liceum. Dużo anegdot i wspomnień. Niby Grochola pisze o innych (nauczycielach, kolegach z klasy), ale jako obserwatorka umie wyłapać najbardziej wyraziste cechy czy zdarzenia. Poruszające są też fragmenty ze szpitala. W obrazkach - czasem krótkich - odnaleźć można dramaty ludzi dotkniętych samotnością i bólem. I niemniej ważną dramatyczną bezradność tych, którzy usiłują im pomóc.

Jest też w "Zielonych drzwiach" element mitologizujący. Grochola popada bowiem czasem w autorefleksję i nastroje filozofujące. Podsuwa wtedy pewne tropy. Na przykład, że "już zawsze będzie uciekać". Albo, że "młodość ma swoje wady. Moja szczególnie obfitowała w wady. Tak jest do dzisiaj". W tego typu zdaniach Grochola jawi się dwuznacznie. Nie wiadomo bowiem, kiedy siebie krytykuje (jako np. osobę, która odsuwa się i wciąż popełnia błędy), a kiedy chwali (jako osoba umiejąca się zmieniać i wciąż młoda).

Ale może w sumie to jest tu nie aż takie ważne. Co innego jest istotniejsze. "Zielone drzwi", poprzez obecność Grocholi w telewizji, miały szansę dotrzeć do szerokiej publiczności. Widziałem też zdjęcia autorki z książką na łamach pism kolorowych, gdzie o książkach na ogół nie pisze się wcale. Pewnie wiele z osób, które nie znało jej wcześniejszych tekstów, być może teraz sięgnie - przede wszystkim poprzez kibicowanie tancerce. No i dobrze, że sięgnie! :-) Gorzej tylko, że "Zielone drzwi" nie są mistrzostwem świata Grocholi. Niestety. Zwłaszcza w porównaniu (choć wiadomo: to inny rodzaj literatury) z "Trzepotem skrzydeł".

No ale. Może nie ma co marudzić.

Zresztą teraz nie jest ważne, co Grochola już zrobiła. Ale co zrobi następnego.

gdyby żyła, skończyłaby 75 lat

2010-05-07T17:11:00.006+02:00

Halina Poświatowska. Czyli: Haśka. Umarła w wieku - ekhm, ekhm - 32 lat. Bogowie umierają młodo. Jak widać: boginie też. Gdyby żyła, 9 maja, w niedzielę, obchodziłaby swoje 75. urodziny.

Dzisiaj w "Dzienniku Polskim" (Magazynie) o niej rodzaj reportażu. Chciałem pokazać ją jako człowieka. Po prostu.

"Chciałoby się napisać, że serca artystów bywają szczególnie kruche.

Znajomy filozof:

"W życiu liczy się tylko miłość - zdanie to wypowiedziała do mnie Halina, gdy odwiedziłem ją w szpitalu na kilkanaście dni przed jej operacją i śmiercią".

Dokładnie 7 lipca 1953 roku w sanatorium w Kudowie poznała Adolfa Ryszarda Poświatowskiego. Był studentem Wyższej Szkoły Teatralnej i Filmowej w Łodzi. I tak samo jak ona chorował na serce.

Grażyna Borkowska, historyk literatury, w biografii "Nierozważna i romantyczna":

"Wiosną roku następnego Halina przyjęła oświadczyny Adolfa i oznajmiła najbliższym, iż zamierza wyjść za mąż. Postanowienie to wstrząsnęło rodziną i lekarzami. Oboje byli ciężko, nieuleczalne chorzy. Matka oponowała dopóty, dopóki miało to jakikolwiek sens. Kiedy zdała sobie sprawę, że Halina nie zrezygnuje z tego związku, skapitulowała. Ba, sama przekonywała profesora Aleksandrowicza, że nie można inaczej".

Niecały rok potem, 30 kwietnia 1954 roku, w sali częstochowskiego Urzędu Stanu Cywilnego śmiertelnie chora bierze za mąż śmiertelnie chorego. Łączą ich, jak to się pięknie mówi, sprawy sercowe. Ślub odbywa się 26 czerwca w kościele św. Jakuba w Częstochowie. Związek trwa krótko. Za krótko. Adolf umiera 23 marca 1956 roku w Krakowie. Nagle. Ona zostaje sama.

Teraz sprawy toczą się jeszcze szybciej. Debiutuje w grudniu... Potem podróż do Stanów... Nauka w amerykańskiej szkole... Studia filozoficzne w Krakowie... Magisterium u Ingardena... Związek Literatów Polskich... Asystentura w Katedrze Filozofii Nauk Przyrodniczych... Wakacje w Jugosławii... Stypendium w Paryżu...

Dużo, bardzo dużo podróży, zdarzeń, spotkań.

Pisarz o niej:

"Sądzę, że w jeden rok przeżywała dziesięć lat. Stąd ta jej ogromna zachłanność. Gdzieś tam w podtekście - jak w tej hiszpańskiej muzyce - tkwiło wszystko: i lęki, i strach, i miłość. Taki melanż, z którym nie wszyscy umieją sobie poradzić - ona sobie radziła. Oczywiście, gdy była wśród ludzi. Nie wiem, jak było, kiedy zostawała sama".

Podręczniki mówią na ogół jednym głosem: była poetką miłości, "poetką przeklętą, żyjącą w cieniu przeczuwanej śmierci".

Prof. Grażyna Borkowska:

"Taka interpretacja jest logiczna, spójna, ale niewystarczająca. Szczególnie dzisiaj, kiedy dzięki publikacji listów i wszystkich wierszy wiemy o wiele więcej o jej życiu, twórczości, pasjach, lękach, upodobaniach"."

Więcej TU (dostęp niestety płatny).

pierwsza zasada dynamiki

2010-05-06T20:09:00.003+02:00

O Michale Hellerze pisałem przy okazji wydania książki "Jak być uczonym". Teraz mamy nowe/stare dziełko "Uchwycić przemijanie" (Znak, 2010).

Piszę o niej dzisiaj w "Magnesie" m.in. tak:

"Problem matematyczności świata lub matematyczności przyrody"? Brzmi niepokojąco, ale nie denerwujemy się i przyjmujemy kolejne akapity ze stoickim nastawieniem. Stoickim - bo i filozofia starożytna oraz to, co działo się wokół tej myśli, jest jednym z tematów pierwszych kilku rozdziałów. Pojawia się a to Platon, a to Arystoteles, a to Heraklit z Efezu. Heller, co dla humanisty pokroju niżej podpisanego szczególnie cenne, nie tylko umie łączyć wiedzę ogólną z wykładem na temat konkretnych, skomplikowanych nierzadko zagadnień, brrr, matematycznych. Mało tego: on często podlewa je uroczymi anegdotami. Na przykład taką:

"Znany matematyk, G.H. Hardy, odwiedził w szpitalu innego znanego matematyka, Hindusa, Srivinasa Ramanujana i chcąc go rozerwać, powiedział, że przyjechał taksówką o numerze 1729, ale że liczba ta nie wydaje mu się interesująca. ‘Ależ przeciwnie - odpowiedział Ramanujan. - To liczba bardzo interesująca; jest ona najmniejszą z liczb, które dadzą się wyrazić sumą dwu sześcianów na dwa różne sposoby'".

Prawda, że piękna?

Zalet tej książki dla humanistycznego umysłu krnąbrnego wobec ścisłej matematyki jest oczywiście jeszcze więcej. Weźmy choćby konstrukcje rozdziałów. Niby krótkie, zwięzłe, a jednak na tyle opisowe, że człowiek nie gubi się pod presją prędkiego zrozumienia zagadnień z zakresu "względności ruchu obrotowego" czy "pierwszej zasady dynamiki". Michał Heller ma bowiem ten niezwykły dar wyjaśniania i jednocześnie wyrozumiałości, który sprawia, że nawet jeśli nie wszystko jest jasne, to świat się nie wali, a nasze całkiem niezłe samopoczucie (w matematycznej ignorancji) nie jest zbytnio zachwiane.

Więcej TU [dostęp płatny].

I jeszcze: ;-)

114 stron

2010-04-29T14:28:00.008+02:00

Katarzyna T. Nowak, córka TEJ Doroty Terakowskiej i TEGO Macieja Szumowskiego, a także siostra TEJ Małgorzaty Szumowskiej pisze TAKIE książki! A to o Mamie ("Moja mama czarownica"), a to o nieznośnej lekkości bytu ("Kobieta w wynajętych pokojach"), a to o dramacie niezdrowych relacji. Tego ostatniego zagadnienia dotyczy wydana właśnie fabuła "Kasika Mowka" (Wydawnictwo Literackie, 2010). Fabuła straszna w sumie, bo odsłaniająca horror domowych nieporozumień.

Tytułowa bohaterka, mała dziewczynka, to geniusz. Mnóstwo czyta, w mig łapie, używa mądrych słów. Za mądrych jak na swój wiek. Niestety inteligencja nie idzie w parze z tzw. inteligencją praktyczną. Emocjonalnie dziewczynka zostaje zorganizowana przez specyficzny stosunek babki, która stara się - dosłownie - wyręczać we wszystkim Kasikę. Staruszka kroi za nią chleb, kąpie ją, a nawet - kiedy trzeba - zakazuje chodzenia do szkoły. Chroni Kasikę jako największy skarb. Stara się jej pomóc, ale ta pomoc staje się koszmarem. Skumulowane na jednym obiekcie emocje, dobre i złe, stają się jak tajfun. Tajfun, który niesie zniszczenie...

Wielu czytelników będzie się wzdrygać podczas czytania. Nie jest łatwo i przyjemnie. Ani miło. Poza tym to krótka opowieść. Moim zdaniem nawet czasem nie do końca doopowiedziana (niektóre wątki chciałoby się rozwinąć), ale soczysta i wyrazista. Z mocną puentą. Taką, która odbiera ochotę na cokolwiek. I skłania do przemyślenia naszych relacji z innymi. I, czasem, nadmiernej troski, gdzie dobre intencje zbyt łatwo i szybko zlewają się z wyobrażonymi strachami.

Rozmawiałem o bohaterkach z Autorką. Wywiad dzisiaj ukazał się w "Magnesie". Oto fragment:

(...)- Porozmawiajmy chwilę o głównych bohaterkach. Od razu zresztą widać, że relacje między małą dziewczyną a babcią są, delikatnie mówiąc, dziwne. Ani z jedną, ani z drugą nie chce się czytelnik zaprzyjaźniać. Raczej coś go odpycha.

- Ja też nie lubię Kasiki. Na pewno nie zaprzyjaźniłabym się z nią.

- A gdybyś była w szkole, miała inteligencję Kasiki i, dajmy na to, Twoja nauczycielka kazała Ci scharakteryzować swoją babcię - co byś powiedziała o niej?

- Że to bardzo mądra, ciepła kobieta. Zaborcza, ale nauczyła mnie pisać.

- Babcia jednak mówi o Kasice "outsiderka". Wyjaśnia jej też, że to "komplement". Autorka uważa podobnie?

- Zdecydowanie! Zresztą wolę aspołeczność. Pseudouprzejmość mi nie odpowiada. Wolę być nieuprzejma, ale szczera.

- No to ciekaw jestem, co - gdybyś była babcią Ania i miała zaufana przyjaciółkę, której mogłabyś się zwierzyć ze wszystkiego - byś powiedziała o Kasice?

- Że to potworek...

- No właśnie. Swoją drogą w książce pada zdanie, że "dla psychologów wszystko jest proste". Miałem wrażenie, że tym zdaniem trochę odbierałaś możliwość naprawy relacji babci i wnuczki. Jakby nie było innej fabuły dla nich...

- Problem polega na tym, że ja nie wierzę psychoterapeutom. Wszystko podpinają pod teorie. Ludzi nie da sie tak sklasyfikować, sorry.

Byłam raz na psychoterapii. Pani wciąż mówiła: "ależ miałaś prawo, to nie twoja wina, żyłaś nieświadomie". Dla mnie to bzdury. Jakoś nie wybaczyłam, choć nie zachowywałam się tak jak Kasika. Trzy-czwarte tej książki to fikcja. Niemniej jednak, jak napisałam w biografii Mamy, boli mnie do dziś, że nie umiałam odwzajemnić miłości mojej babci. To mieszanka miłości z nienawiścią, nie życzę tego nikomu. Żaden psychoterapeuta ci tego nie potrafi wytłumaczyć, tak byś się poczuł komfortowo. Zresztą poczucie komfortu nie służy chyba ani pisaniu, ani wybaczaniu samemu sobie. O tym TRZEBA myśleć.(...)

Więcej TU (dostęp płatny).

O pisaniu i książce Katarzyna T. Nowak mówi również w tym filmiku:

dwa razy dwa jest cztery

2010-04-26T00:14:00.005+02:00

Anna Alter w książce "Moja córka, doktorrr astrofizyk" (Wydawnictwo Literackie, 2010) balansuje na granicy absurdu i powagi. Bo pisze w zasadzie o traumatycznych sprawach - tożsamości poholokaustowej i bolesnych konfliktach wewnątrzrodzinnych - ale czyni to z humorem i dystansem. Tak też mówi o tym w wywiadzie:

- Ależ zazdrości nie ma i nie było. Dla mnie to było oczywiste, że Krzysztof jest geniuszem. Coś jak dwa razy dwa jest cztery. Zresztą mama często mi przypominała, że ja istnieje dzięki niemu. On chciał małą siostrzyczkę, więc ja się pojawiłam. O co miałam być zazdrosna? Raczej powinnam mu być bezkreśnie wdzięczna. Bez niego bym nie istniała.

- Co też Pani opowiada!

- Mówię poważnie. Nie wiem, czy pan zdaje sobie sprawę z tego, jak wtedy było...

- Próbuję uruchomić wyobraźnię.

- A zatem po takim przeżyciu jak wojna - dla mojej matki - nie było przeszłości. Ona po prostu została wykasowana. Świat zaczął się dla niej ode mnie i mojego brata. A zwłaszcza od mojego brata. To on był dla niej całym światem, ziemią, kosmosem. To, co chciałam przekazać w książce, to perspektywa dziecka. Pragnęłam osadzić naszą małą historię na tle dużej historii. I odpowiedzieć, gdzie jest tu sens.

- No i gdzie tu jest sens, skoro nic nie było powiedziane wprost?

- W małych skrawkach opowieści. U każdego dziecka bowiem jest tak, że świat składa się z kawałeczków. Tak samo jak i u mnie. Poza tym u nas był jasny podział: mój brat działał, a ja obserwowałam. Miałam zatem więcej okazji do tego, by spokojnie patrzeć na to wszystko. W głowie układają się wtedy powoli różne rzeczy. Na początku się nic nie wie, ale im się dorasta, tym świadomość się napełnia. Powojenne dzieci, do których ja należę, pracują na tym poziomie ze szczególną intensywnością.

Więcej TU.

A, poza rozmową, naprawdę polecam książkę. Zwłaszcza rodzeństwu, które często stoi w cieniu bardziej "doiwestowywanych" braci i sióstr. ;-)

poczynając od wieku XVII...

2010-04-24T19:18:00.008+02:00

Charles Taylor to autor ekskluzywny. Kanadyjczyk. Ale, co ważniejsze, jeden z najbardziej cenionych obecnie filozofów. W Polsce znany m.in. z monumentalnego dzieła "Źródła podmiotowości. Narodziny tożsamości nowoczesnej". Kilkanaście dni temu pojawiła się natomiast jego praca z roku 2004 "Nowoczesne imaginaria społeczne" (Znak, 2010).

Taylor rzeczywistość społeczną traktuje nieco inaczej niż socjologowie. Nie buduje schematów ani wielkich konceptów. Przygląda się jej raczej z powolną uwagą historyka wrażliwego na ludzkie potrzeby kulturalne i religijne - czyli, de facto, na człowieka pojedynczego. Równocześnie zaznacza też wspólnotowość jednostki; jej dążenie do kontaktu i relacji z innymi.

W rozumieniu "imaginarium społecznego" - jak wyjaśnia sam Taylor - "chodzi o sposoby, w jakie ludzie wyobrażają sobie swoją społeczną egzystencję, jak przystosowują się do innych, jak toczą się sprawy między nimi i bliźnimi; to także oczekiwania, które zwykle się spełniają, oraz głębsze normatywne koncepcje i obrazy, leżące u ich podstaw".

Aby lepiej zrozumieć, czym jest imaginarium społeczne, należy się więc cofnąć do konstytucji nowoczesności i jej szczegółowej charakterystyki. Taylor bardzo skrupulatnie ją kreśli, zatrzymując się przy poszczególnych składowych, np. wykorzenieniach, ekonomi, sferze publicznej, suwerenności. Czyli wszystkiego, co stanowi o jakości współczesnego życia społecznego.

Najciekawsze jednak są, jak się zdaje, rozważania końcowe z tej książki. Taylor mierzy się bowiem tam z tym, co budzi kontrowersje i prowokuje żywe dyskusje. Mowa między innymi o obecności i nieobecności Boga (a także definiowaniu "świeckości" czy tego co się nazywa "sekularyzacją") oraz o europejskiej perspektywie widzenia nowoczesności. Swoją drogą Taylor zaleca "prowincjonalizację" Europy. Chodzi o przyjęcie innych, niż te europejskie, perspektyw postrzegania nowoczesności. Bardzo pouczające.

"Nowoczesne imaginaria społeczne", choć są pracą niebywale precyzyjną i na swój sposób spójną, w wielu miejscach budzą wątpliwości. Chciałoby się spytać Taylora na przykład, jak sobie wyobraża "nową przestrzeń dla Boga w świecie"; kto miałby być, jego zdaniem, współcześnie "kozłem ofiarnym"; gdzie tkwią szanse a gdzie zagrożenia w "nowoczesnych imaginariach społecznych" charakteryzujących się, jak sam pisze, "aktywnością" i "refleksyjnością"...

Czytajcie (i słuchajcie) zatem Taylora. Byle ostrożnie. ;)

prawie 45 lat pracy z chorymi ludźmi [wywiad z Vittorino Andreolim]

2010-04-16T17:51:00.002+02:00

Niecały rok temu pisałem o TEJ książce. Wtedy też powstał wywiad z jej autorem, włoskim psychoterapeutą Vittorino Andreolim. Ale na swój czas musiał poczekać. Aż do teraz.

Marcin Wilk: W swojej książce napisał Pan, że jest „Don Kichotem cierpienia”. Co to właściwie znaczy?

Vittorino Andreoli: Odnosi się to do mojej profesji. Jako psychiatra znam cierpienie z bezpośredniego doświadczenia – od ludzi, których leczę. Czasem jest to walka z wiatrakami. Dlatego Don Kichot. Staram się jednak na to cierpienie spojrzeć w szerszym kontekście. W swojej książce rozważam na przykład „maski cierpienia”. Jestem bowiem przekonany, że cierpienie może być specyficznym przejawem kondycji ludzkiej.

Kondycji ludzkiej?! Dość przykra musi być ta kondycja...

Bywa przykra. Zwłaszcza w momencie, w którym odmawiamy sobie życia. To bardzo szczególna chwila. Dam panu przykład. Schizofrenik podziela przekonanie, że świat jest mu obcy. Nie rozumie go, a więc go odrzuca. Co więcej, jest przekonany, że w tym świecie bardzo trudno nawiązać z kimkolwiek relacje. Węszy wszędzie wrogów. W rezultacie zamyka się w sobie. Jest to zatem rodzaj egzystencji, w której nie ma nikogo. To również życie, jakby świat na zewnątrz w ogóle nie istniał. Straszne, prawda? Ale tacy ludzie istnieją. I ta schizofrenia stanowi o smaku ich życia. W tym sensie jest to kondycja ludzka...

...a raczej gorzki smak cierpienia, chciał Pan powiedzieć.

To oczywiście bardzo ekstremalna sytuacja. Inny przykład, kiedy psychiczne cierpienie staje się przejawem kondycji ludzkiej, to depresja. Ktoś będąc w depresji, czuje, że nie jest w stanie zrobić niczego pożytecznego. Jest przekonany zwłaszcza o tym, że cokolwiek robi dla świata, w którym żyją ludzie, których kocha, jest to zawsze coś złego. Wtedy pojawia się poczucie winy. Chore poczucie winy (o pozytywnym powiem później).

Zdrowi ludzie tego nie rozumieją i być może sobie nawet takiej sytuacji nie wyobrażają. Życie w takim stanie jest potwornie trudne. Dlatego ludzie prawdziwie cierpiący na depresję szczerze marzą o tym, by umrzeć. Często też podejmują samobójcze próby...

Więcej TU.

wzajemna zależność Osób Trójcy Świętej

2010-04-15T23:54:00.004+02:00

Mówią o nim "czeski Tischner". Bo w ten sam sposób, niejako pod prąd, ale i z zaangażowaniem oraz troską, mówi o sprawach kościelnych.

Tomasz Halik opublikował w Polsce swoją kolejną książkę, "Dotknij ran" (Znak, 2010).

Pretekstem do całej opowieści jest - dwuznaczna w kontekście imienia autora - historia "niewiernego" Tomasza. Halik nie boi się bowiem zadawać prowokujących pytań o stan naszej duchowości i autentyzm religijności. Pytań dość niewygodnych, bo dotyczących poziomu otwarcia na Innych, strachu przed utratą mocnych fundamentów i oparcia w instytucjach. W jego wywodzie wątki osobiste splatają się więc z ogólnoludzkimi, a argumenty teologiczne sąsiadują z tzw. opowieściami z życia wziętymi.

Halikowi chodzi, mówiąc w ogromnym skrócie, o to, by dotrzeć do granic niewiary i sceptycyzmu. Z tej perspektywy widać bowiem, jego zdaniem, cały horyzont. Przy okazji sprawdza też jakość i siłę z jednej strony wewnętrznego stanu, a z drugiej - intelektualnej gotowości do sprzeciwiania się autorytetom. Sprzeciw wobec autorytetów, prawdziwy i głęboki, może z kolei zrodzić pewność w sobie (nie mylić z: pewnością siebie). Ważniejszą i głębszą z perspektywy wiary prywatnej. A nie tej na pokaz.

Przekonuje mnie Halik w wielu miejscach, mimo że jestem - szczerze powiedziawszy - o wiele mniej zaangażowany w poszukiwanie sensu wiary i religijności niż on. Trafiają jednak do mnie np. jego opowieści o odmianach ateizmu i ich atrakcyjności tym większej, im bardziej one dialogują z wiarą. Podoba mi się też, że Halik odwołuje się często do, nieobecnych na ogół w pismach innych teologów albo po prostu deprecjonowanych, postmodernistów.

Trudna to lektura, ale dająca do myślenia. W sumie dobra na ten czas...

urodziłem się w 1967 roku

2010-04-14T10:21:00.003+02:00

W ostatnim "Magnesie" wywiad z Gazmendem Kapplanim, autorem "Krótkiego przewodnika przekraczania granic" (Czarne, 2009). Rozmowa w zasadzie o tym, że losu sobie nie wybieramy. Ale wybieramy to, co sami z tym losem chcemy zrobić.

- "Krótki przewodnik przekraczania granic" to przewrotny tytuł jak na książkę o losie. Na początek więc muszę Pana spytać wprost, o Pański los.

- Urodziłem się w 1967 roku w Albanii w mieście, które jest zupełnie inne od Krakowa - miasta kościołów i określonej duchowej atmosfery. W moim kraju nie było kościołów, a religia była zakazana. Moje imię nie nawiązuję do żadnego patrona. Zostało wymyślone w tym samym okresie i pochodzi od słów albańskich i łacińskich: radość i duch. W skrócie Gazmend to więc "radosny duch". Natomiast jeśli mowa o nazwisku, to jest ono zupełnie albańskie, choć pochodzi z arabskiego. Przypuszczalnie oznacza "tygrysa". Śmieję się z tego wszystkiego, ponieważ jestem zodiakalnym Lwem, a to z kolei oznacza, że mam w sobie całą dżunglę. Los zapisany w imieniu i nazwisku nauczył mnie dostosowywać się do każdej skrajnej sytuacji. W ten sposób na przykład, gdy przenosiłem się z Albanii, która była krajem ateistycznym, do Grecji, gdzie Bóg był na każdym kroku, nie zastanawiałem się długo: jak to jest, że moi współpasażerowie czynią znak krzyża równocześnie bez porozumiewania się między sobą. Przy okazji wyjaśnię, że moja książka nie jest wcale autobiograficzna. Oczywiście pewne wątki z tekstu pokrywają się z wątkami mojego życia, ale testem na prawdziwość tej narracji nie jest autobiografizm.

- A zatem co?

- Zrozumienie syndromu granic. To ów syndrom przecież określa charakter bohatera. Przede wszystkim chodzi więc o granicę systemu totalitarnego. Polska też zresztą miała to doświadczenie. Jedna z moich ulubionych książek, "Podróże z Herodotem" Ryszarda Kapuścińskiego, zaczyna się od fragmentu o transcendentalnym uczuciu przekraczania granic. Mowa oczywiście o granicach stalinizmu.

Trzeba sobie zdawać sprawę, że bohater mojej książki pochodzi z bardzo małego i bardzo wyizolowanego kraju. Jego marzeniem jest wyobrazić sobie i zobaczyć, jak wygląda świat poza granicami. Nie chodzi mu zatem tylko o to, by wyemigrować, ale i by przełamać niepokojące tabu, które się nazywa granicą. Przekracza zatem tę fizyczną, oczywistą barierę, by zmierzyć się z innymi granicami, które są niewidoczne, ukryte, sprytnie zaprojektowane: tego, że jest obcy, tego, że nie rozumie obcego języka, a również i tego, że ma problemem z tożsamością.

Więcej TU (dostęp płatny).

Tysiąc dni [rozmowa z Marleną de Blasi]

2010-03-25T17:14:00.003+01:00

Marlenę de Blasi możemy znać z trzech wydanych w Polsce książek z cyklu "Tysiąc dni" ("Tysiąc dni w Wenecji", "Tysiąc dni w Toskanii", "Tysiąc dni w Orvieto" - wszystkie Wydawnictwo Literackie). Autorka, Amerykanka z urodzenia, ale z wyboru - Włoszka, była w Polsce kilka tygodni temu.

Jest niesamowita i robi wrażenie. Perfekcyjny i mocny makijaż. I takaż osobowość. Kiedy się zdenerwuje, może szturchnąć książką. Kiedy się wzruszy - chwyta za rękę. I ponoć płacze podczas każdego wywiadu. Przy mnie też.

[Fot. Z archiwum Marleny de Blasi]

A odpowiada na pytania między innymi tak:

(...)
- Niektórzy twierdzą jednak, że okoliczności jednak nas kształtują i zmieniają.

- Tak może być. Ale nie przypisywałabym w ostatecznym rozrachunku tak wielkiej władzy okolicznościom. Do przodu pcha nas coś innego. To raczej rodzaj wewnętrznej siły. Pytanie, które mi pan zadaje, odnosi się w tej sposób do starej filozoficznej kwestii: czy my sami kształtujemy swój los czy przeznaczenie mamy spisane odgórnie?

- Otóż to.

- Odpowiedź oczywiście nie jest prosta. Mnie się wydaje, że jest pół na pół. Czasem kształtują nas okoliczności, a czasem siła naszych wyborów życiowych. Wola i przeznaczenie mieszają się. W ten sposób życie jest jak dzieło sztuki, a każdy z nas jest artystą. Bo my kreujemy rzeczywistość w taki sposób, w jaki chcemy.

- A pani się nigdy nie boi?

- Staram się być poza strachem.

- Doprawdy?

- Tak właśnie jest. Ale niech pan pamięta, że mnie nie uczono strachu. Nie miałam rodziców. Nikt się o mnie nie bał. Musiałam się sama o siebie zatroszczyć. Nie było czasu na strach.

Swoją drogą, trochę na marginesie mówiąc, zauważyłam podczas spotkań z polskimi czytelniczkami, że one nie lubią swojego życia. Dlatego też zazdroszczą, że mnie się tak pięknie udało. Że zmieniłam miejsce zamieszkania, otoczenie, ludzi. Wszystko.

- Dziwi się im Pani?

- No, ale przecież nie o to chodzi! Nie chodzi o Włochy. Nie chodzi o podróż samą w sobie i przeprowadzkę. To nie o miejsce chodzi, tu najważniejsze jest życie. A właściwie to miłość. Powtarzam panu i innym: chodziło o odnalezienie swojego miejsca na ziemi. O bycie w zgodzie. Nie tylko z otoczeniem. Ale przede wszystkim ze sobą. To było i jest dla mnie najistotniejsze.

Całość wywiadu TUTAJ (dostęp płatny).

O 19-letnim Gustawie Herlingu-Grudzińskim Maria Kuncewiczowa powiedziała tak: "bystry, sumienny i inteligentny"

2010-03-11T19:11:00.004+01:00

Kilka tygodni temu ukazał się pierwszy tom "Dzieł zebranych" (WL, 2009) Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. Księga zbiera recenzje, szkice i rozprawy literackie z lat 1935-1946.

Na łamach "Magnesu" (dodatku "Dziennika Polskiego") pytam dra Zdzisława Kudelskiego o tego młodego Herlinga:

[...] - Gustaw Herling-Grudziński, jak wynika z Pańskiej opowieści i wydanego przez WL pierwszego tomu dzieł zebranych, był przed wojną faktycznie niebywale aktywnym człowiekiem pióra.

- Widać z pewnością było w nim pazur krytyczny. Był szalenie oczytany. Jako 19-latek miał na swoim koniec ponad 30-kilka publikacji. To musiała być naprawdę silna osobowość. Gdy się prześledzi, o czym pisał, to można mówić o tym tylko z podziwem. A były tam różne rzeczy. Teksty o Gombrowiczu i o Schulzu, o Dąbrowskiej, o Czechowiczu, Andrzejewskim, Konińskim, krytyczne wypowiedzi o Żeromskim. Ten ostatni zwłaszcza był dla niego bliski - poprzez kielecczyznę, a jednocześnie, z latami narastał w nim bunt przeciwko Żeromskiemu jako nauczycielowi inteligencji polskiej. Żeromski zaszczepił w nim postawę aktywności, chęci działania.

Z Żeromskim wiąże się zresztą anegdota. Jako uczeń Herling-Grudziński poznał bowiem w Kielcach antykwariusza, Icka Chitlera, który wcześniej współpracował z Żeromskim. Praca ta polegała na dostarczaniu ściągawek dla uczniów. Tak dorabiał autor "Wiernej rzeki". Ironia losu sprawiała, że Herling-Grudziński tę tradycję kontynuował i również dostarczał. To oczywiście trochę niepedagogiczne, ale tak właśnie było.

- Kto by pomyślał, że w ten sposób dojdzie do spotkania Herlinga-Grudzińskiego z Żeromskim...

- To nie wszystko! Chęć działania i niezgoda na rzeczywistość doprowadziła Herlinga-Grudzińskiego w Kielcach do kółka komunistycznego. Trwało to kilka miesięcy, niewiele brakowało, a przyszły pisarz zostałby wyrzucony z gimnazjum. Potem, ostro wziął się do roboty. Na szczęście. Po latach Herling-Grudziński swój "komunizancki" romans - jak sam to określał - oceniał jako zupełnie nieporozumienie. Żeromszczykiem natomiast pozostał do końca.

Więcej TU [dostęp płatny].

A miałem przecież już trzydzieści jeden lat, byłem żonaty i miałem dziecko.

2010-03-05T19:29:00.007+01:00

Dziwna sprawa z tym Jarosławem Iwaszkiewiczem. Czytam bowiem drugi tom "Dzienników" (Czytelnik, 2010) i, przyznać muszę, mam wiele z tym problemów.

Pierwszy problem to waga tych "Dzienników".

Lektura tomu pierwszego była jakaś lżejsza. Fakt: trochę to był inny czas w życiu poety, ale też poeta był niejako znośniejszy. Poza tym notatki tam zawarte układały się - mimo wszystko - w jakąś spójną historię. Lżejszą? Trochę chyba tak. I - jeśli miałbym wysnuwać wnioski, dlaczego tak się dzieje - to powiedziałbym, że miało to związek paradoksalnie z zakresem czasu, jaki obejmowały zapiski pierwszego tomu (ponad 40 lat.). Drugi tom, skondensowany do siedmiu lat, jest pod tym względem o wiele cięższy. Każdy (no, prawie) krok, każdy oddech, każde zawirowanie w bogatym życiorysie Iwaszkiewicza odciśnięte jest na poszczególnych stronach. I do tego to jego marudzenie czasem niebezpiecznie autoironiczne.

To jednak jest przesada tak odosabniać się i pędzić takie życie tylko po to, żeby coś napisać. Wtedy w Gorzekałach też to była zupełna męka – i wytrzymać dwa tygodnie z tą pupą przymarzniętą do siedzenia, to przecież było potworne. Teraz tu z tą pogodą niemożliwą, z ciśnieniem – i tu już naprawdę sam pod każdym względem, żeby tylko napisać coś, co nikomu, nigdy nie będzie potrzebne i co nie zbawi świata.

Drugi problem to zmienność narratora.

Raz pisze z precyzją archiwisty o zwiedzonym mieście (a było tego trochę...) czy przeżytej historii. Innym razem - zmieciony zapewne emocjonalnym porywem - gubi się w relacjach, traci dystans, pochłania się. Dużo w ogóle w tych zapiskach czerni, zapaści, gorzkich słów o przemijaniu i stracie. Być może nie byłyby one tak wyeksponowane, gdyby nie towarzystwo tych całkiem barwnych historii. Iwaszkiewicz, mimo ponurych czasów, żył bowiem bardzo barwnie. I podróżował sobie, dość swobodnie, po świecie. I bawił się. A jakże.

Jednym z najciekawszych moich doświadczeń roku 1956 było spotkanie z pisarzami polskimi w Wenecji, a później w Zurychu.

[W Paryżu]: W tej chwili w szafie u siebie mam butelkę whisky, z którą nie wiem, co zrobić.

Bardzo dawno nie pisałem dziennika. Nie zabierałem z sobą tego zeszytu do Sztokholmu i do Monachium.

Trzeci problem to modernistyczny duch.

Słuchać go najbardziej może w opowieściach o homoseksualizmie. Nie gejostwie, ale właśnie: homoseksualizmie. Czyli czymś bardzo nieoswojonym, a jednocześnie osobliwym. I stanowiącym o wyjątkowości. Nie ma więc praw człowieka, ruchu LGBTQ, "Krytyki Politycznej" ani homików.pl. ;-) Jest za to opis jego największej platonicznej miłości i fragmenty tego typu:

W drodze jechałem w sypialnym z jakimś chłopcem. Sam urok i wdzięk, jak kiedyś Julek Ostrowski. Co za rasa, choć nie uroda, inteligencja, ręce prawie jak ręce Jurka Błeszyńskiego – i jakaś taka swoboda towarzyska, z którą się dawno nie spotkałem. Taka pociecha, że jeszcze są tacy ludzie w Polsce, nie same tylko chuligany.

Trzy powyżej wymienione problemy to tylko preludium do rozmowy o tych "Dziennikach".

Myślę zresztą, że ta rozmowa tak naprawdę jeszcze się w ogóle nie zaczęła. Najpierw należałoby jakoś poskładać całościowo dzieło i życie Iwaszkiewicza z tych fragmentów, na jakie zostało rozsypane. Z kawałeczka skamandryckiego, z kawałeczka poetyckiego, z kawałeczka autora opowiadań, większej prozy, działacza politycznego, skandalisty... Napisanie jednej, w jakiś sposób zobowiązującej biografii (strach ostatnio używać tego słowa, swoją drogą), zwłaszcza po tym, jak pojawiają się kolejne osobiste teksty pisarza, nie będzie łatwe.

Po przeczytaniu drugiego tomu "Dzienników" głowa boli jeszcze przez kilka dni potem.

PS. A oto Iwaszkiewicz jeszcze przedwojenny:

Zwierzęta idą w swoim kierunku, stają obok siebie i każda z nich trze różkami o szyję drugiej

2010-02-21T14:34:00.005+01:00

Ostatnio całkiem sporo książek o zwierzętach się ukazało. Jedną z najciekawszych jest może "O zakochanych psach i zazdrosnych małpach. Emocjonalne życie zwierząt" Marka Bekoffa (Znak, 2009):

Pretekstem dla tej książki jest nauka. Autor przedstawia się jako etolog poznawczy, czyli - najkrócej rzecz ujmując - jako gość, który wierzy, że zwierzęta to nie tylko przedmiot zdatny do tego, by stać się gadżetem w domu albo przysmakiem na talerzu. Badacze ci przyglądają się życiu zwierząt, obserwują je niejako od strony - mówiąc po ludzku - psychospołecznej, ich zachowań, reakcji na emocje (tak właśnie!): strach, ból czy radość. Bo zwierzęta, jak donosi Bekoff, to nie rzeczy.

(...) zaskakująco łatwo rozpoznać można podstawowe (czy pierwotne) emocje zwierząt. Wszystko, co musimy zrobić, to patrzeć, słuchać i wąchać. Ich pyski i dzioby, oczy oraz sposób, w jaki się poruszają, pomagają nam wnioskować o tym, co te istoty czują. Zmiany w napięciu mięśni, postawa, sposób chodzenia, mimika, wielkość oczu oraz spojrzenie, wydawane dźwięki i zapachy (feromony), razem lub każdy z osobna, wszystkie dostarczają informacji na temat emocjonalnej odpowiedzi stworzenia na określoną sytuację. Nie trzeba nawet zwracać na to szczególnej świadomej uwagi – tylko patrząc na zwierzę, ludzie zwykle intuicyjnie mogą wyczuć właściwą emocję.

Brzmi to wszystko bardzo poważnie, bo też i książka Bekoffa poważną jest. To solidny materiał dowodowy w naukowej sprawie, która była spychana przez wiele lat na margines czułych weterynarzy i cichych wielbicieli zwierząt przede wszystkim domowych (swoją drogą: kot chyba znajduje się na Top Liście Najbardziej Pożądanych Przez Pisarzy Zwierząt).

Praca o emocjonalnym życiu zwierząt to rzetelny wykład. Rzetelny aż do bólu:

Oczy kota przyczyniły się do mojego rozwoju jako naukowca. Projekt pewnej pracy doktorskiej, w jaki byłem niegdyś zaangażowany, wymagał, abyśmy zabili koty, które badaliśmy. Jednakże, Kiedy poszedłem po Speedo – bardzo inteligentnego kota, którego w tajemnicy tak nazwałem, w tajemnicy, ponieważ nie wolno nam było nadawać imion „obiektom” – by po raz ostatni wyciągnąć go z klatki, jego kocia zuchwałość zniknęła, jakby wiedział, że to już ostatnia podróż. Gdy go podniosłem, spojrzał na mnie i zapytał: „Dlaczego ja?”. Łzy napłynęły mi do oczu. Nie odrywał ode mnie rozdzierającego spojrzenia. Chociaż przebrnąłem przez to, co miałem zrobić, i zabiłem go, złamało to na zawsze moje serce. Do dzisiaj pamiętam uporczywie wpatrzone we mnie kocie oczy – opowiedziały mi całą historię niekończącego się bólu i upokorzenia, jakie znosił. Inni uczestnicy programu badawczego starali się zapewnić mnie, że było warto, ja jednak nigdy nie otrząsnąłem się z tego doświadczenia.

Największy problem, który wiąże się z tą książką polega na odpowiedzi na pytanie, co zrobić z wiedzą, jaką niesie etologia poznawcza. Przede wszystkim w praktyce. Szczegółowo pisze o nich Bekoff w ostatnich rozdziałach, przypominając, że nie tylko człowiek to jest dziwne zwierzę, ale i zwierzę to osobliwy (!) człowiek. Nie powinniśmy zatem może przykładać ludzkich miar do zwierzęcych zachowań. Nie tylko dlatego, że zwierzęta są w jakiś tam, ludzki sposób, definiowane jako gorsze np. intelektualnie. Ale przede wszystkim dlatego, że zwierzęta emocjonalnie niejednokrtonie okazać się mogą czystsze od ludzi.

Sami widzicie, że ta książka to spore wyzwanie.

Wolą wcześniej, o szóstej.

2010-02-05T12:52:00.005+01:00

W tym roku laureatem Paszportu "Polityki" w dziedzinie literatury został Piotr Paziński. Znamy go z błyskotliwych książek o Joyce'ie. Teraz poznajemy go z błyskotliwej książki o Śródborowiance: mikropowieści "Pensjonat" (Nisza, 2009):

Czytałem tę książkę, przyznać muszę, na początku trochę jako literacki eksperyment. Zwłaszcza pierwsze kilkanaście stron nastraja do refleksji nad tym, czy narrator pisze o rzeczywistości czy raczej o tym jak rzeczywistość jet zrobiona ze słów i wyobraźni. Zawieszone w jakimś nierealu i bezcelowości rozmowy bohaterów, namierzanie i porządkowanie przestrzeni, dystans do świata - wszystko to sprawiało, że ta proza nasuwała momentami skojrzenia z jakąś baśnią.

Dopiero później rzeczywistość nabierała barw i kształtów.

Śródborowianka, czyli tytułowy pensjonat, to relikt przeszłości, do której powraca młody narrator, nie do końca ujawniając swoją motywację. Chodzi zapewne o odszukanie własnej tożsamości żydowskiej. Oraz o sprawdzenie, na ile mityczne dzieciństwo wciąż ma swój dawny smak. Oba te cele jednak szybko rozmywają się. Narrator na nowo daje się poniekąd wciągnąć w grę z pamięcią. Potyka się o cudze historie, doświadczając czegoś na kształt bezradnej czułości.

- Na mnie ogromne wrażenie zrobiła scena z panem Abrahamem, który pisał słownik biograficzny "wszystkich Żydów, którzy kiedyś mieszkali w Polsce". Gromadził on swoje notatki na biletach, kwitach z pralni i innych skrawkach papieru. Doszedł jednak tylko do początku litery B. Swoją drogą, piękny punkt wyjścia do rozmowy o naturze pamięci.

- Tak, choć sam nie wiem, czy potrafiłbym stworzyć własną jedną definicję pamięci. Bliska mi jest ma pewno uwaga z manifestu Tadeusza Kantora. Powiada ona, że wspomnienie - czyli to, co jest wyciągnięte z pamięci - jest realnością. Innymi słowy: to, co mamy w pamięci, nie jest mniej ważne od tego, co się dzieje teraz. Często wspomnienia są bowiem istotniejsze od tego, co się zdarza aktualnie. Próbujemy rekonstruować różne rzeczy z przeszłości i okazuje się, że nie wszystko mamy w głowie. Pamiętamy pojedyncze zdania, niedokończone opowieści. To wszystko teraz trzeba odbudować. To oczywiście nie tylko kwestia kondycji umysłu. Taka jest po prostu nasza natura.

Fragment wywiadu z Pazińskim. Więcej TU [dostęp płatny].

Ocenianie pamięci jest kwestią sporną, choć wielu - wystarczy się rozglądnąć ;-) - nie waha się wcale. Taka widać nasza natura. Czy raczej cienie naszej natury. Czasem lepiej się trzymać od tego z daleka. Albo tkać swoją wypowiedź z metafor, niedopowiedzeń i podkreślenia, że wspomnienia mają dwuznaczną... naturę. Tak jak czyni to Paziński. Jestem po jego stronie.

Polecam "Pensjonat". To - w pozytywnym sensie - inna jakość we współczesnej literaturze polskiej.